TAHRAN: Güzel kokulu otlar ve baharatların iştah kabarttığı bir Tahran çarşısında esnaflık yapan Nasir, eskiden yerli halkın kuruyemişleri kilo ile aldığını, ancak ABD-İran savaşı nedeniyle fırlayan fiyatların satışları erittiğini ve işletmeleri hayatta kalma mücadelesine ittiğini söylüyor.
İran başkentinin kuzeyindeki pazar yeri normalde müşterilerle cıvıl cıvıl olurken, dükkanlar artık mallarını satmak için bağıran satıcıların arasında dolaşan az sayıdaki insanla birlikte çoğunlukla boş duruyor; bu da satıcılar için sarsıcı bir değişim.
61 yaşındaki esnaf, "Eskiden iki ila beş kilo alan müşteriler vardı. Şimdi bir kiloya ya da yarım kiloya düştüler" dedi.
"Fiyatlar gerçekten çok yüksek. Hepimiz biliyoruz ve aksini söylemek yalan olur."
Nasir, yetkililere işletmelerin önlerini görebilmesi için para birimini istikrara kavturma çağrısında bulundu.
Kuruyemiş ve meyve satıcısı, "Arafta kaldık, herkes öyle" dedi.
"Dolar kurunu istikrara kavuşturmaları gerekiyor."
İran ekonomisi yıllardır uygulanan yaptırımlarla zaten hırpalanmıştı, ancak şubat ayında ABD-İsrail saldırıları ve ülkenin limanlarına uygulanan Amerikan ablukasıyla başlayan çatışma, günlük yaşam üzerindeki baskıyı daha da artırdı.
Resmi verilere göre eylül ayında yıllık bazda yüzde 90'a yaklaşan artış gösteren yükselen enflasyon ve düzensiz döviz dalgalanmaları, günlük ürünlerin maliyetini artırdı. Gıda fiyatları geçen yıldan bu yana iki katından fazla arttı.
Tahran'ın Tacriş meydanındaki tarihi kapalı bir pazar olan çarşıda, İran bayrakları ve Farsça tabelalarla çevrili yerel halk, hafta sonu başlamadan önce tatlıları, takıları, geleneksel kıyafetleri ve etleri inceleyerek ekonomik kasvetten kaçmaya çalışıyor.
Bir sokak arasında sokak müzisyeni gitar çalarak, bir başkası ise yoldan geçenlerden bahşiş toplamak için ellerini bir kutuya vurarak ritim tutuyor.
‘Sadece istikrara ihtiyacımız var’
Ancak ticari bölgenin dört bir yanında pek çok kişi işletmeleri için bir gelecek görmekte zorlanıyor.
Çarşıda bir spor giyim dükkanı işleten 36 yaşındaki Ali Nowruzi, "Bu umutsuz, son çırpınış mücadelesi. Üreticiler iflas ediyor, personel çıkarıyor ve dükkan kapatıyor, bu etki kaçınılmaz olarak bize de ulaşıyor" dedi.
İş insanı artık, talep yokluğu nedeniyle boş olduğunu söylediği deposu gibi raflarının da çıplak görünmesini engellemek için dükkanının raflarında sergilemek üzere sadece birkaç ürün sipariş ediyor.
Artan kira ve fatura maliyetlerine dikkat çeken Nowruzi, "Geleceğe dair kesinlikle hiçbir planımız yok. İnsanlar almaya gelmeyince... bu durum işletme için fiilen iflas anlamına geliyor" dedi.
"Sadece biraz istikrara ihtiyacımız var."
Savaşın patlak vermesinden bu yana alım gücü zayıflayan birçok müşterinin çarşıdan hiçbir şey almadan ayrıldığı görülüyor.
Şu anda işsiz olan 45 yaşındaki Azadeh, oraya sadece "dükkanları izlemek" için gittiğini söylüyor.
Resmi verilere göre, savaşın getirdiği artan baskı nedeniyle İran'ın GSYH'si mart sonu ile haziran sonu arasında yıllık bazda yüzde 10,1 daraldı.
Savaş öncesi yaklaşık 1,7 milyon olan riyal, geçtiğimiz hafta serbest piyasada dolar karşısında 2,7 milyon seviyesinden işlem gördü.
Bir yıl önce yaklaşık 120 dolar olan asgari aylık ücret 65 dolara geriledi.
Ülkenin ekonomi bakanı, yakın zamanda bir ekonomik çöküş yaşanacağı yönündeki tahminleri reddederek İran'ın düşmanlarını halkta kaygı yaratmaya ve döviz kurlarını tırmandırmaya çalışmakla suçladı.
Azadeh, birkaç ay önce 22 sente aldığı bir mutfak bezinin fiyatını karşılaştırıyor. Bu ürünün artık 1.10 dolara, yani beş kat daha pahalıya satıldığını söylüyor.
Azadeh, "Bu, fiyatların sadece artmadığını, adeta fırladığını gösteriyor" dedi.
Bazı meyveleri almayı bıraktığını belirtiyor