Bir şirket bugün stratejik planını bir öğleden sonra yazdırabilir. Sektör raporları, yılın metrikleri ve son toplantı tutanakları yüklenir ve bir yapay zeka; çevre analizi, senaryolar ile olasılık ve etkiye göre sıralanmış riskleri içeren kırk sayfalık bir rapor sunar. İyi yazılmıştır. Tutarlıdır. Ve hiçbir işe yaramayabilir.
Bunun nedeni belgenin kalitesi değildir. Nedeni, bugün olduğu gibi hareket eden bir piyasada stratejinin hiçbir zaman tamamen orada yazılı olmamış olmasıdır. Yıllar boyunca ciddi stratejik planlar üzerinde çalıştım. Çevre analizi, değerlendirilen senaryolar, sorumlu kişisi ve tarihi olan girişimler. Bazıları işe yaradı. Aynı süreç seviyesine ve odadaki aynı insan seviyesine sahip diğerleri ise işe yaramadı.
Bu durum gerçekleştiğinde tanı hep aynı iki yere varırdı: Ya uygulama başarısız oldu ya da çevre değişti. Asla plana, ve hatta planın bakmamaya karar verdiği şeye atfedilmezdi. Bu çalışma biçiminin arkasında neredeyse hiçbir zaman dile getirilmeyen bir varsayım yatar: Önce düşünülür ve sonra yapılır. Fikir asil kısımdır, uygulama ise ondan sonra gelendir, aşağıya doğru devredilir ve göstergelerle kontrol edilir.
Bu varsayım, sorun karmaşık olduğunda iyi çalışır. Bir otomobil tasarlanır ve ardından üretilir; eğer hesaplama doğruysa otomobil yürür. Üretilirken plan değişmez ve malzemeler öğrenmez. Bir şirket bundan ibaret değildir. İnsanların öğrendiği, rakiplerin karşılık verdiği ve teşviklerin kimsenin öngöremeyeceği davranışlar ürettiği karmaşık bir sistemdir.
Sonuç planda yer almaz. Yapılırken şekillenir. Karmaşıklıkta gerçeklik, birkaç kişinin niyetinden ziyade tüm aktörlerin etkileşimlerinden ortaya çıkar, hiç kimse tam kontrol sahibi değildir. Bu alanda düşünmek ile uygulamak arasındaki ayrım anlamını yitirir.
İki şirket aynı fikre, aynı iş modeline ve hatta aynı plana sahip olabilir; ancak biri işlerken diğeri işlemez. Fark fikirde değildi. İçeride nasıl kurulduklarında, hedeflerin nasıl belirlendiğinde, ücretlendirmenin nasıl yapıldığıdaydı ve kimse alınmadan bir toplantıda hangi konuşmaların yapılabileceğindeydi.
Onlarca yıldır uygulama veya işlevsel stratejiler olarak adlandırdığımız ve stratejinin küçük kısmı olarak ele aldığımız şey, bugün en az fikir kadar ağırlık taşımaktadır. Bir süre önce bir seyahat sırasında, dikkat çekici bir fotoğrafçı olan Diego Ortiz Mugica'nın deklanşöre basmadan önce nasıl çalıştığını dinledim.
Manzaranın karşısında durur ve sadece kadraja bakmaz. Oradaki iki noktaya bakar. Hâlâ bir şeylerin ayırt edilmesini istediği en derin gölgeyi, bir ağacın damarını, bir kayanın dokusunu arar. Ardından hâlâ detay görmek istediği en yüksek ışığı, yani beyaz bir kağıt gibi kalmaması gereken karı veya bir yansımayı arar.
Bu iki noktayı ölçer ve ancak o zaman geri kalan her şeye ne olacağına karar verir. Çözmeye çalıştığı sorun, manzaranın karanlık ile aydınlık arasında filmin kaydedebileceğinden çok daha geniş bir aralığa sahip olmasıdır. Gerçeklik ortamı aşar. Soru hepsini tamamıyla yakalamak değildir, çünkü bu imkansızdır. Soru, neyin kaybedileceği ve nerede kaybedileceğidir. Ve her iki tarafta da aynı şey kaybolmaz.
Eşiğin altında kalan gölge geriye hiçbir şey bırakmamıştır ve onu geri getirebilecek hiçbir banyo (fotoğraf tab etme) yoktur. Işıklar daha affedicidir. Bu yüzden mesleğin kuralı gölgelere göre pozlamaktır. Kurtarılamayan sınır, kararı belirleyendir ve deklanşöre basmadan önce alınmalıdır. Ansel Adams bu prosedüre bölge sistemi adını vermiş ve bunu kırk yıl boyunca öğretmiştir. Bir p