“Dinin körü körüne bir inanç meselesi olduğu” yaygın bir inançtır. Bu görüşü desteklemek için genellikle İkbal’in şu meşhur beyiti alıntılanır: “Be khatar kood pada aatish-i-namrud mein ishq/ Aql hai mahw-i-tamasha-i-lab-i-baam abhi”. Özeti şudur: Aşk, korkusuzca Nemrut’un ateşine atladı; akıl ise hâlâ kenarda durmuş bu muazzam manzarayı izliyordu.
Buna karşılık, yine İkbal şöyle der: “Jahan-i taza ki afkar-i-taza se hai numud/ Ki sang-o-khisht se hote nahin jahan paida” (Yeni dünyalar taze düşüncelerden doğar [ve onlar tarafından yönlendirilir]; [unutmayın ki] yeni dünyalar [ölü] taşlardan veya ahşaptan meydana getirilmez). İkbal burada, yeni dünyalar yaratmaya yardımcı olan taze düşüncenin ve yenilikçi fikirlerin gerekliliğine işaret etmektedir.
Savunduğumuz şey, yalnızca inancı değil, aynı zamanda hem Tanrı'nın Sözü (Kitap) hem de Tanrı'nın Eseri (etrafımızdaki her şey) aracılığıyla konuşan ayetler olarak yayılan Tanrı'nın işaretlerini, sembollerini, mecazlarını (ayetlerini) keşfetmek için entelektüel arayışı da teşvik eden düşünen bir İslam'dır.
Kuran —ve muhtemelen tüm kutsal literatür— insanları Yüce Varlık’ın haşmeti ve mucizesi karşısında teslimiyete çağırırken, zihinleri de genellikle basit ama son derece sofistike bir dille anlatılan işaretleri, sembolleri, mecazları ve kıssaları (qasas) keşfetmeye davet eder.
Birçok Kuran ayeti düşünmeyi ve tefekkürü teşvik eder.
Büyüleyici ayetlerden biri şöyledir: “Andolsun ki cehennem için birçok cin ve insan yarattık (zara’na); onların kalpleri vardır ama bunlarla anlamazlar, gözleri vardır ama bunlarla görmezler, kulakları vardır ama bunlarla işitmezler. Onlar hayvanlar gibidirler — hatta daha da şaşkın (sapkın) bir halde; çünkü onlar gaflettedirler” (7:179). Bunu pekiştiren bir başka ayet ise şöyle der: “Yoksa sen, onların çoğunun (söz) dinleyeceğini veya akıl erdireceğini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yol bakımından daha da şaşkındırlar” (25:44). Çarpıcı bir noktaya parmak basan bir diğer ayet ise şöyledir: “Hâlâ Kuran’ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?” (47:24).
Bunlar ve benzeri pek çok ayet, Tanrı’nın işaretleri (ayetleri) üzerine düşünmeyi, tefekkürü ve murakabeyi teşvik eden güçlü bir öğüt olarak görülebilir. İnsanın bilgi kaynaklarını —duyuları ve kalbi (tefekkür merkezi)— Tanrı’nın yarattıklarını keşfetmek için kullanması, insanın en kritik görevi hâline gelir.
Hussain Nasr ve diğerleri The Study Quran (2015) adlı eserlerinde bu ayetleri şöyle yorumlamaktadır: “… hayvanlar dini gerçeği anlayacak bir akla sahip değildir. Akıllarını kullanmayanlar bu nedenle canavarlardan daha iyi değildirler — hatta akıl nimetini ziyan ettikleri için daha da kötüdürler.”
İlginçtir ki, bu ayet üzerinde düşündüğümüzde, Allah'ın inancın düşünmemek ve duyularını kullanmamak dışındaki hiçbir yönünü bu kadar ağır bir sonuca (cehenneme mahkum edilmeye) bağlamadığını fark ederiz. Ayetler, bunların kullanılmaması durumunda insanların felakete (helake) sürüklenebileceğine işaret etmektedir.
Bu ayetler, anlam ve amaç bakımından başka bir ayet grubuyla da tamamlanmaktadır: “Devenin nasıl yaratıldığına bakmazlar mı? Göğe, nasıl yükseltildiğine? Dağlara, nasıl dikildiklerine? Ve yeryüzüne, nasıl yayılıp döşendiğine?” (88:17-20).
Kuran, tefekkür etmeyenleri gafiller olarak nitelendirir. “Yoksa sen, onların çoğunun dinleyeceğini yahut akıl erdireceğini mi sanıyorsun? Onlar hayvanlar gibidirler, hayır, bilakis yolca onlardan da sapkındırlar!” (25:44). Bunlar, İlahi kudretin güçlü hatırlatıcılardır ve üzerlerinde düşünmemiz gerekmektedir.
Kutsal Kitap ayrıca şöyle buyurmaktadır: “Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu (alevli) cehennemin halkı arasında olmazdık!”