ABD Başkanı Donald Trump ile Devlet Başkanı Xi Jinping arasında son beş ayda gerçekleştirilen iki zirve, ortak bir dil ortaya çıkarsa da Hürmüz Boğazı'nı açmayı başaramadı. Mayıs ayında Pekin'de yapılan görüşmenin ardından, iki tarafın savaşın nasıl sona erdirileceği konusunda uzlaştığına dair çok az işaretti vardı. Xi’nin Washington ziyareti İran konusunda bir ilerleme sağlamazken, Xi ABD-İran geçici anlaşmasına geri dönülmesini destekledi.
Geçtiğimiz hafta Trump, İran'ın ateşkes teklifini reddetti ve önümüzdeki ay yapılacak ara seçimlerin ardından İran'ı yeniden bombalamayı değerlendirdiğini söyledi. ABD ve Çin zirve bildirilerinin paylaştığı tek ortak cümle olan –"hiçbir ülkeye veya kurumun uluslararası su yollarına geçiş ücreti dayatmasına izin verilemez"– ifadesi, bir prosedür değil sadece bir ilkedir.
İşte mesele tam olarak bu noktada düğümlenmektedir. 28 Şubat'ta başlayan savaşın üzerinden yedi ay geçerken, Çin'in diplomasisi ilkeler açısından zengin, prosedürler açısından ise zayıf kalmıştır. Dışişleri Bakanı Wang Yi, 16 Eylül'de İranlı mevkidaşı Seyyed Abbas Araghchi'ye bölgenin güvenlik mimarisinin kusurlu olduğunu, reforma ve güçlendirilmeye ihtiyaç duyduğunu söyledi.
Bu doğru bir teşhistir. Pekin'in, Körfez'in güvenlik garantörü olarak Washington'ın yerini almasına gerek yoktur. Bununla birlikte, bölgedeki varlığının, itidal çağrısından daha kalıcı bir sonuç üretebileceğini göstermesi gerekmektedir.
Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi'ne göre Çin'in bölgedeki çıkarları gerçektir ve İran'ın ötesine uzanmaktadır; 2025 yılında ham petrolünün yaklaşık yarısını ve sıvılaştırılmış doğal gazının (LNG) neredeyse üçte birini Orta Doğu'dan ithal etmiştir. Pekin ayrıca, ham petrol ithalatını şubat ayındaki günde 11,7 milyon varilden mayıs ayı sonuna kadar 9 milyon varilin altına düşürerek enerji şokunun büyük kısmını göğüslemiş olup, bu düşüş küresel ham petrol ithalatındaki azalışın yaklaşık yüzde 74'ünü oluşturmaktadır.
Daha zorlu soru ise nüfuz meselesidir. Körfez hükümetleri doğrudan ateş altında kalmış olup, yalnızca BAE 28 Şubat ile nisan ateşkesi arasında en az 2.800 İran füzesi ve insansız hava aracının hedefi olduğunu bildirmiştir. Bu ülkeler, Pekin'in Tahran nezdindeki ağırlığını kullanmaya hazı اینکه olup olmadığını bilmek isteyecektir. Analistler, Wang'ın İran'a baskı yapma konusunda çekimser kaldığını ve somut bir arabuluculuk planı sunmadığını belirtmişlerdir.
Bu, Pekin'in Tahran'a zorlamada bulunması gerektiği anlamına gelmez. Bu, Çin'in gerçekte ne yapacağını söylemesi gerektiği anlamına gelir: masaya teklifler koymak, bir buluşma yeri belirlemek ve hem İran'dan hem de Amerika Birleşik Devletleri'nden ne isteyeceği konusunda net olmak. Körfez ülkeleri nezdinde güvenilirlik ancak somut detaylar üzerine inşa edilebilir.
Suudi Arabistan ile İran arasındaki 2023 anlaşması, neyin eksik olduğunu açıkça göstermektedir. Çin, gerçek bir bir araya getirme iradesiyle anlaşmaya aracılık etmiştir. Ancak Uluslararası Kriz Grubu, büyükelçiliklerin yeniden açılması ve üst düzey yetkililerin ziyaretlerinin ardından ilişkilerin onarılmasındaki ilerlemenin ilk coşkunun ardından plato çizdiğini (durakladığını) tespit etmiştir. Normalleşme, kriz yönetimi demek değildir. Ticari bir gemiye saldırı düzenlendiğinde ve tarafların konuşabileceği mutabık kalınmış bir kanal bulunmadığında, yeniden açılan bir büyükelçilik pek az şey ifade eder.
Çin, İran ve Körfez ülkeleriyle birlikte inşa edilecek, kasıtlı olarak mütevazı bir yetkiye sahip kalıcı bir Körfez kriz yönetimi mekanizmasına destek verebilir. Bu mekanizma; doğrudan iletişim hatlarını, deniz olaylarını raporlamak için ortak bir prosedürü, gerilimler tırmandığında acil istişareleri ve sivil deniz taşımacılığı ile kritik altyapıyı korumaya yönelik üzerinde uzlaşılmış protokolleri kapsayabilir.
Bu mekanizma siyasi anlaşmazlıkları çözemez veya güvenlik ortaklıklarının yerini alamaz. Aksine amacı, denizde yapılabilecek yanlış hesaplamaların daha geniş bir savaşa dönüşmesini engellemektir. 1972 tarihli ABD-Sovyet Deniz Olayları...