Dünyadaki en imkansız iş. Birleşmiş Milletler'in ilk genel sekreteri, Norveçli Trygve Lie, 1953'te görevi İsveçli halefine devrederken bu rolü böyle tanımlamıştı. Ancak yardımcılarından biri olan İngiliz siyasetçi Brian Urquhart'a göre Lie, bu pozisyon için özellikle yetersizdi. Urquhart daha sonra Lie'yi "şüpheci, güvensiz ve fevri bir adam" olarak tanımlayacak ve "karmaşık ve çok göz önünde olan bir işte ne yapacağını bilemez göründüğünü" söyleyecekti.
Yedi on yıl sonra BM, António Guterres'in 2017'den beri yürüttüğü görevden ayrılmasıyla birlikte yeniden yeni bir lider seçmeye hazırlanıyor. Eski Portekiz başbakanı 2021'de ikinci bir dönem için atandığında, Japonya'daki Kansai Gaidai Üniversitesi'nde barış ve çatışma çalışmaları doçenti olan Mark Cogan, kaleme aldığı sert bir fikir yazısında onu tarihin en kötü genel sekreteri olarak nitelendirmişti.
Birkaç BM ajansında teknik danışman ve iletişim uzmanı olarak çalışan Cogan, Guterres'in "hasta edici derecede etkisiz ve daha da kötüsü, çağımızın en önemli insan hakları krizlerinden bazılarında tamamen sessiz kaldığını" savunmuştu.
Beş yıl sonra fikir değiştirdi mi? Cogan, bu basın kuruluşuna verdiği demeçte, "Kesinlikle hayır" diyor ve ekliyor: "İkinci dönem daha da kötü geçti."
Kuşkusuz Guterres muazzam zorluklarla karşılaştı. Onun görev süresi, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı, ABD ve İsrail'in İran'a karşı savaşı ve Tayland ile Kamboçya arasındaki çatışmalar gibi eyaletler arası çatışmaların büyük bir dönüşü de dahil olmak üzere, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana görülen en yüksek çatışma sayısına sahne oldu.
Donald Trump, Xi Jinping ve Vladimir Putin gibi yayılmacı liderler kurallara dayalı uluslararası düzeni ayaklar altına alırken, Guterres iklim değişikliği, COVID-19 pandemisi ve şimdi de yapay zeka gibi tehditlere de yanıt vermek zorunda kaldı. Ve bunu, büyük ölçüde Trump'ın BM'ye ve temsil ettiği "küresellere" olan antipatisi sayesinde budanan kaynaklarla yapmak zorunda kaldı. İkinci döneminin başında Trump, BM'nin insani çalışmaları için neredeyse tüm ABD fonlarını dondurmuş ve örgütümüzün ana bütçesine ödeme yapmayı reddetmişti. Sonuç olarak BM, Trump'ın Amerikan yardım programlarına vurduğu yıkıcı darbelerin açtığı boşlukları doldurmaya çalışırken bile iş gücünün neredeyse beşte biri olan 2.900 personelini işten çıkarmak ve radikal bir reform programına girişmek zorunda kaldı. Para tasarrufu yapmak için kilit ajanslardaki personel Cenevre'den Nairobi'ye toplu olarak taşındı.
Yine de Cogan, Guterres'in görev süresi boyunca BM'yi sarstığını söylediği "bir moral ve güven krizinden" sorumlu olduğunu belirtiyor. Guterres'i evrensel insan haklarına odaklanmaktan yoksun bir şekilde "kilise faresi diplomasisi" uygulamakla suçluyor. Birçoğu gibi onu da Uygurlar gibi etnik azınlıklara yönelik Çin'in muamelesine ilişkin eleştirileri yumuşatmakla suçluyor. "Konuştuğum çoğu insan 'yer tutucu' kelimesini kullanıyor" diyor. "Bir miras göremiyorum. Bunun yıkıcı olduğunu biliyorum ama bu gerçeği değiştirmiyor."
Griffith Üniversitesi'nde uluslararası hukuk uzmanı olan Susan Harris Rimmer ise daha övücü bir tutum sergiliyor. "Zor bir dönem geçirdi ama örnek teşkil etti" diyor. "Bence durumu kavradı ve bir akıl sesi oldu. Mükemmel bir hatip oldu." Ancak Guterres'in eleştirmenleri oldukça fazla. Uluslararası Kriz Grubu'nun küresel sorunlar ve kurumlar program direktörü Richard Gowan, bu ay Foreign Affairs dergisinde yayınlanan bir makalede, BM'nin son on yılda bir "çöküş" durumuna düştüğünü savunuyor. Yaygın bir şikayeti dile getirerek, Gutteres'i BM'nin barış koruma rolünden uzaklaşmakla suçluyor - ki bu rol örgütün...