“Alışveriş yapıyordum” dedi Kenso Soai, bu sabah kendisine Nobel Kimya Ödülü'nü kazananlardan biri olduğunu bildirmek için Nobel Akademisi'nden gelen telefonun onu nerede yakaladığı sorulduğunda. Böylece sıradan bir araştırmacının günü, 1950 Hiroshima doğumlu Japon bilim insanının ifadesiyle “hayatının en heyecan verici” anına dönüştü. Soai, 95 yaşındaki Fransız Henri Kagan ile birlikte farklı zamanlarda, ilaç ve parfüm gibi çeşitli endüstrilerde sonuçları olan ve hatta yaşamın kökenine dair kimyasal bir bilinmeyeni çözen moleküllerin bir özelliğini incelemeye kendilerini adadılar.
Çünkü bir aynada tıpkı aynı görünseler de, tıpkı aynaya bakıldığında sağ elin sol el ile çok benzer olsa bile özdeş olmaması gibi, iki molekül nitelikleri bakımından aynı sonucu vermez. Üst üste bindirilememelerinin, bir molekülün iyileştirirken ayna görüntüsünün zarar verebileceği kadar önemli sonuçları vardır. Bunun en bilinen örneği, bir formu hamilelik bulantılarına karşı etki gösterirken ayna görüntüsü bebeklerde malformasyonlara neden olan talidomid vakasıdır. Ancak bu tek örnek değil: Örneğin levo-dopa maddesi Parkinson tedavisinde kullanılırken, dextro-dopa biyolojik olarak etkisizdir.
Öte yandan doğada, aminoasitler ve proteinler gibi temel maddelerin her zaman şu ya da bu formda olduğu gözlemlenir; bu durum hayati bir asimetri oluşturur. Bu kesinlik, Yunancada “el” anlamına gelen “quiro” kelimesinden türetilen ve kiralite olarak bilinen bir çalışma alanını ortaya çıkardı. Henri Kagan ve Kenso Soai’nin somut olarak yaptığı şey —Nobel’in şerefini ve bir milyon dolardan biraz fazla ödülü paylaşan isimler— moleküllerin iki formundan birini isteğe bağlı olarak elde etmek için nasıl deneyler tasarlanabileceğini belirlemek oldu.
Diğer bir deyişle, İsveç Akademisi’nin kendi kelimeleriyle, bir asırdan uzun süredir devam eden bir kimya gizemini çözerken, aynı zamanda homoşiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıkabileceğine, doğada olası iki ayna görüntüsünden neden birinin diğerine göre daha fazla bulunduğuna dair teorik yanıtı buldular. Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, “Geliştirdikleri kimyasal reaksiyonlar muazzam” diyerek durumu özetledi.
Kagan’ın çalışmaları, o zamana kadar mümkün olduğuna inanılandan daha büyük bir ayna görüntüsü fazlası üretmesine olanak tanıyan yeni bir kimyasal reaksiyon manipülasyon yöntemini keşfettiği 1986 yılına dayanmaktadır. Daha teknik bir ifadeyle, doğrusal olmayan bir etki ortaya koymuştur. Yaklaşık on yıl sonra bunu bir dizi deneyle genişletmeyi başaran ise Soai oldu. “Soai reaksiyonu” olarak adlandırılan bu yöntemle, yapay olarak daha önce hiç benzer bir başarı elde edilememişti.
Doğanın işleyişine dair temel bir araştırma olmasına rağmen, bu durum endüstri için oldukça faydalı bir manipülasyon düzeyini beraberinde getiriyor. CONICET kıdemli araştırmacısı ve Rosario Ulusal Üniversitesi profesörü Ariel Sarotti, LA NACION'a verdiği demeçte, “Soai’nin çalışması yaşamın kökenlerini anlamayı sağlıyor çünkü proteinler gibi moleküllerin çoğunluğu (eşit bir şekilde değil, ya sol ya da sağ olmak üzere) tek bir çeşit halinde oluşur” dedi. Sarotti, “Doğanın neden bu ikisinden birini seçip diğerini dışladığı bir bilmeceydi. Soai’nin çalışması bu konuda ilerleme kaydetti ve bunun neden gerçekleşmiş olabileceğini açıkladı” diye ekledi.
Çünkü muhtemelen tesadüfen, yaşamın başlangıç dönemlerinde herhangi bir nedenle iki ayna formundan birinde bir fazlalık meydana gelmişti...