Macaristan, komünist döneme ait on binlerce polis dosyasını çevrim içi bir veri tabanı aracılığıyla yakında kademeli olarak kamuoyuna açıklayacak. Bu adım, vatandaşlara dönemin devlet güvenlik güçleri tarafından kullanılan muhbir ve iş birlikçi kataloğuna erişim imkânı sunacağı için tarihi bir hamle olarak değerlendiriliyor.
Bu açıklama, Sovyet egemenliğine karşı başlatılan 1956 Macar ayaklanmasının 70. yıl dönümüne denk geliyor ve başkent Budapeşte'deki devasa bir yeraltı deposunda saklanan arşivleri halka açma taahhüdünün bir parçasını oluşturuyor. Amaç, Macarların ülkenin totaliter geçmişi hakkında daha açık bilgi sahibi olmasını sağlamak.
Komünist rejim 1989'da çökmüş olmasına rağmen Macaristan, büyük ölçüe kendisinden sonra gelen hükümetlerin güçlü bir siyasi irade ortaya koyamaması nedeniyle bu dosyaların tamamen açılmasını onlarca yıl geciktirdi.
Bugüne kadar uygulanan sistemde, araştırmacılar dışında sıradan vatandaşlar yalnızca kendi dosyalarına veya yakın akrabalarının dosyalarına erişim talep edebiliyordu. Yeni sistemle birlikte dileyen herkes ilgili veri tabanında arama yapabilecek.
Sovyet bloğundaki ülkelerin gizli servisleri veya Macar güvenlik güçleri, genel nüfustan çoğunlukla şantaj, tehdit, ekonomik ya da diğer çıkar karşılıkları yoluyla orduya veya istihbarata kazandırılan iş birlikçilere büyük ölçüde güveniyordu.
1956 ile 1989 yılları arasında Macaristan'da yaklaşık 55.000 muhbir kayıtlara geçti. Muhbirler; siyasi muhalefet veya Batı etkisi izleri bulmak amacıyla arkadaşlarını, akrabalarını, komşularını ve meslektaşlarını gözetim altında tutuyordu. Muhbirlerin raporları sıklıkla tutuklamalara ve sorgulamalara yol açıyordu.
Budapeşte'nin merkezinde yer alan ve "komplo daireleri" olarak bilinen pek çok apartman, gizli polis teşkilatı mensupları ile vatandaş iş birlikçiler arasında buluşma noktası olarak kullanılıyordu.
Hedefteki bir diğer grup ise müzik gruplarıydı; muhbirler, çok sayıda genç tarafından ilgi gören ve yetkililer tarafından potansiyel olarak yıkıcı görülen Budapeşte'nin yer altı (underground) rock sahnesinin konserlerini bile takip ediyordu.
Bugüne kadar Macar müzik sahnesinin sembolik figürlerinden biri olan sanatçı, grubunun 1983 yılında "Muhbirler ve Provokatörler" başlıklı bir şarkı yazdığını hatırlatıyor.
"Kendi tarzımızla biz de gözetliyoruz: Karşınızda duran kişi bizim adamımız – kızardın, ifşa oldun, muhbirler ve provokatörler" sözleriyle sanatçı, konser sırasında izleyicilere doğru güçlü projektörlerin yakıldığını hatırlıyor.
"Yaklaşık 1.000 kişinin etrafına bakınıp muhbirin kim olabileceğini incelediğini gördük."
Sanatçı, müzikal faaliyetleri nedeniyle neredeyse üniversiteden uzaklaştırılacak duruma gelmiş; polis bazı konserlerini yasaklamış ve kendisini sorgulamıştı.
1980 yılında kurulan ve yeraltı sahnesinde efsanevi kabul edilen ilk punk-rock grubu "CPT", devlet polisinin kullandığı telsiz frekansından adını almış ve defalarca yetkililerin hedefi haline gelmişti.
Bu deneyimlere rağmen Miller, aradan onca yıl geçtikten sonra dosyaların açılması kararı karşısında ikircikli bir tutum sergiliyor.
"Toplumun, aradan bu kadar uzun zaman geçtikten sonra böyle bir hesaplaşmaya veya arınmaya ihtiyacı olduğu fikriyle tamamen rahat değilim – yani insanların..."