BRICS liderleri hafta sonu gerçekleştirdikleri toplantıda, Küresel Güney'in ekonomik gücünü ve yerel para birimleriyle ticareti genişletme ihtiyacını ele alarak Amerikan dolarına bağımlılığı azaltma yönünde bir hamlenin sinyalini verdiler.
Uzmanlar, bloğun jeopolitik gerilimler, ekonomik yaptırımlar ve ABD'nin tarife politikası nedeniyle dolara olan güvenini azaltmayı amaçladığını belirtiyor. Bununla birlikte uzmanlar, BRICS'in andan kopma yeteneği konusunda şüphelerini dile getirdiler.
"Dolarlaşmadan uzaklaşma" terimi yıllar boyunca zaman zaman, özellikle ABD'ye olan güven sarsıldığında gündeme gelmektedir.
Fikir oldukça basittir: Ülkeler günümüzde işlemlerini çoğunlukla ABD doları üzerinden gerçekleştirmekte ve böylece dünya finans sistemlerinin çoğunu desteklemektedir. Örneğin, dünyanın en çok işlem gören emtialarından ikisi olan petrol ve altın, dolar cinsinden fiyatlandırılmaktadır. Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) verileri, Nisan ayı itibarıyla ABD dolarının döviz piyasasının %89'unu oluşturduğunu (bir önceki yıla göre 1 yüzde puan artış gösterdiğini), euro ve yenin ise sırasıyla %29 ve %17'lik paylara sahip olduğunu ortaya koymaktadır.
Güney Afrika Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa, BRICS Zirvesi'ndeki konuşmasında, BRICS'in "yerel para birimlerinin daha fazla kullanımını, daha güçlü sınır ötesi ödeme sistemlerini ve daha derin finansal bağlantısallığı sürdürmesi" gerektiğini söyledi.
ABD yaptırımları nedeniyle dolarla ticaret yapma yetenekleri kısıtlanan BRICS üyeleri İran ve Rusya gibi enerji zengini ekonomiler de, blok içinde ödeme, takas ve saklama altyapısının geliştirilmesi çağrısında bulundu.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, mevcut finansal sistemin "sınırlı sayıda para birimi üzerine odaklanması nedeniyle siyasi şoklara karşı savunmasız" olduğunu belirterek, dolardan uzaklaşarak çeşitlenmeye duyulan ihtiyaca işaret etti.
Bununla birlikte uzmanlar, finansal ve makroekonomik entegrasyon eksikliği, büyük ticaret dengesizlikleri ve Çin ile Hindistan gibi kilit üye ülkeler arasındaki derin güvensizliğin, BRICS'in doların hegemonyasından kurtulmadan önce aşması gereken en büyük engeller olduğunu ifade etti.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nden kıdemli araştırmacı Jayant Krishna, CNBC'ye yaptığı açıklamada, BRICS'in doların küresel düzeydeki "doğal likiditesinin ve güveninin" yerini alacak birleşik kurumsal, finansal ve makroekonomik altyapıdan yoksun olduğunu söyledi.
De-dolarizasyon (dolarlaşmadan uzaklaşma) en sık BRICS ülkeleri arasında dile getirilmektedir. ABD Başkanı Donald Trump geçmişte bloğu, dolardan uzaklaşmaları halinde tarifelerle tehdit etmişti.
Trump kaleme aldığı bir yazıda, "Bu ülkelerden, ne yeni bir BRICS para birimi yaratmayacaklarına ne de kudretli ABD dolarının yerini alacak başka bir para birimini desteklemeyeceklerine dair bir taahhüt talep ediyoruz; aksi takdirde %100 tarifelerle karşı karşıya kalacaklar ve harika ABD ekonomisine satış yapmaya elveda demeyi beklemelidirler" ifadelerini kullandı.
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Raporu'na göre, 10 BRICS üye ülkesi toplu olarak 2024 yılında dünya üretiminin %27'sini, mal ihracatının %24'ünü ve doğrudan yabancı yatırım girişlerinin %22'sini oluşturdu.
Raporda, "Bu durum yeni fırsatlar, iş birliği yolları ve büyük bir potansiyel getiriyor" denilirken, 2024 yılı itibarıyla BRİCS içi ticaretin hacminin dünya ticaretinin yalnızca yaklaşık %5'ini oluşturduğunun altı çizildi.
Üye ülkeler ulusal para birimleriyle ticareti genişletmekten söz etseler de, bu doğrultuda atılmış somut adımlara çok az rastlanmaktadır. BRICS 2026 bildirgesinde ortak bir para birimine ya da BRICS yerel para birimleri kullanılarak yapılan ticaret mutabakatları ve yatırımlara ilişkin daha sıkı detaylara yer verilmemiştir. Bunun yerine, BRICS Ödeme Çalışma Grubu'na kolaylaştırıcı çalışmalar yapması talimatı verilmiştir.