Bazı siyasi sorular zorluğunu korur çünkü nesiller, tartışmaları yeniden değerlendirmeden önce devralır. Pakistan'ın İsrail ile ilişkileri de işte böyle bir sorudur.
Onlarca yıldır iki devletin hiçbir diplomatik bağı bulunmuyor. Pakistan, İsrail'i tanımıyor ve ilişkilerde herhangi bir yön değişikliğini bağımsız bir Filistin devletinin kurulmasına bağlıyor. İslamabad, eylül ayında başkenti Doğu Kudüs olan, 1967 öncesi sınırları temel alan iki devletli çözüm desteğini yineledi.
Bu tutum bir gecede ortadan kalkmayacak. Ancak başka bir soru daha dikkati hak ediyor: Pakistan, Filistin haklarını desteklerken aynı zamanda Orta Doğu'da İsrail'i kalıcı bir gerçeklik olarak kabul edebilir mi ve İsrail vatandaşlarının meşru güvenlik kaygıları olduğunu görebilir mi?
Cevap evet olmalı. Adil bir barış, ne Pakistan'ın Filistin'i terk etmesini ne de İsrail'in güvenliğinden vazgeçmesini gerektirir.
İsrail ortadan kaybolmuyor
İsrail politikalarına yönelik görüşünüz ne olursa olsun, İsrail varlığını sürdürüyor. Milyonlarca İsrailli bu ülkede hayat kurdu. Yahudi toplulukları bu topraklarla tarihi ve dini bağlarını koruyor. İsrailliler savaşları, terörizmi, roket saldırılarını ve rehin alınmaları göğüsleyerek derin bir güvensizlik duygusu geliştirdiler.
Bunu kabul etmek, İsrail hükümetinin her eylemini onaylamak anlamına gelmez. Bir ülke meşru var olma hakkına sahip olurken, belirli politikaları eleştiriye açık kalmaya devam edebilir. Pakistan aynı anda iki şeyi onaylayabilir: Filistinliler özgürlüğü, onuru ve devlet statüsünü hak ediyor; İsrailliler ise güvenliği ve sürekli korku içinde yaşamamamayı hak ediyor.
Filistin ikinci planda bırakılamaz
Pakistan'ın Filistin'in kendi kaderini tayin hakkına verdiği destek, dış politikasının ve toplumsal bilincinin içine işlemiştir. İslamabad, adil bir barışın bağımsız, egemen bir Filistin devleti gerektirdiğini defalarca dile getirmiştir.
“İsrail'i tanıyın ve Filistin'i unutun” önerisinde bulunan herhangi bir tartışma Pakistan'da hiçbir inanılırlığa sahip değildir.
Filistin meselesi bir dipnot olamaz. Ancak Filistinlileri desteklemek aynı zamanda kronik çatışmadan fazlasını sunan siyasi bir çözümü desteklemek anlamına gelmelidir: işleyen kurumlar, iş imkanları, eğitim, sağlık hizmetleri, yeniden inşa ve güvenlik. Gazze'nin yeniden inşa edilmesi gerekiyor. Filistin kurumlarının yönetimde yer alması şart. İsrailli sivilere de gelecekteki bir Filistin devletinin şiddet için bir sıçrama tahtası olmayacağı yönünde güven verilmesi gerekiyor.
Buradaki zorluk, her iki halkın da barışı koruyarak savunabileceği bir şeyin olacağı bir çerçeve bulmaktır.
Konuşmak, tanımakla aynı şey değildir
Diplomatik temas, siyasi teslimiyet anlamına gelmez. Ülkeler anlaşmazlık yaşadıkları hükümetlerle -savaşlar sırasında, aracılar vasıtasıyla, arka kapı diplomasisiyle- iletişim kurarlar. Pakistan, resmi olarak tanımadan kontrollü iletişimi keşfedebilir.
İnsani meseleler, akademik değişimler, bölgesel güvenlik, ticaret ve teknoloji pratik tartışma alanları haline gelebilir. Hiçbiri Filistin devletine verilen desteğin terk edilmesini gerektirmez.
Pakistan giderek kendini bölgesel diplomasiye katkı sağlayan bir aktör olarak konumlandırıyor. 2026 yılında ABD, Mısır, Katar, Türkiye ve diğer ülkelerle birlikte Gazze'ye yönelik çok taraflı çabalara katıldı.
Pakistan'ın tutumu sadece 'hayır' ibaret değil
İslamabad, Filistin devletinin kurulmasını ve İsrail ile ilişkilerin kalıcı olarak bağdaşmaz olduğunu ilan etmiş değil.
Ocak ayında Pakistan Dışişleri Bakanlığı, Kudüs'ün başkent olduğu yaşayabilir bir Filistin devletini kıstas olarak tanımlamış ve "potansiyel olarak İsrail de dahil olmak üzere" diğer ülkelerle ilişkilerin değerlendirilebileceğini eklemişti.
Bu ifade biçimi kapıyı açık bırakıyor. Diplomasi genellikle bir ülkenin gelecekteki her olasılığın kapalı olduğunu söylemekten vazgeçtiği an başlar.