Kosova vatandaşlarının ve Kosova Kurtuluş Ordusu'nun (KLA) diğer destekçilerinin, Kosova'nın Lahey merkezli mahkemesinin dört eski KLA liderini savaş suçlarından mahkûm etmesine karşı düzenledikleri günlük protestolar, savaşla ilgili travma meselesini yeniden gündeme getiriyor.
Kosova'da, geçen yüzyılın sonlarında doğan çocuklar, 1998-99 savaşının mirasıyla çevrelenmiş olarak büyüdüler. Tarihi normalde çocukların yapacağı gibi ders kitaplarından öğrenmek yerine; ziyarete gelen silah arkadaşları arasındaki konuşmalara kulak misafiri olarak, akşam yemeği masasını zaman zaman saran sessizlikten veya çatışma sonrası toplumların günlük yaşamı zorlaştıran ekonomik yüklerinden öğrendik.
Yirmi altı yıldır Kosova'daki çatışma sonrası gerçeklik, bir savaşçı hakkında iki farklı fikir veren hem kamusal hem de kişisel bir anlatıyla şekillendirildi.
Kamusal anlatıda —sıradan insanların algısında— eski KLA savaşçılarının çocukları genellikle ayrıcalıklı olarak görülüyordu. Ancak kişisel olarak, bir kurtarıcının evladı olmanın beraberinde getirdiğine inanılan bu büyük ayrıcalıkları hiçbir zaman deneyimlemedim. Benim kişisel anlatım budur.
Ev içinde, savaşın yeniden başlama korkusu hiçbir zaman ortadan kalkmadı. Bu, sıklıkla damgalanma, ekonomik bağımlılık ve çeşitli ruh sağlığı mücadeleleriyle katlanan, ele alınmamış ve iyileştirilmemiş bir travmaydı.
Kosova'nın Skenderaj belediyesine bağlı Prekaz köyündeki Adem Yaşari Anıt Kompleksi. Fotoğraf: BIRN
Bir KLA savaşçısının çocuğu olarak aşırı duyarlılık ve aşırı soğukkanlılık, genellikle ebeveynlerin savaşın -cephelerin ve siperlerin- yürek burkan deneyimlerini geride bırakmasına yardımcı olmanın temel araçlarıydı.
Yaklaşık otuz yıldır Kosova toplumu, savaşta hayatta kalanlar çoğunlukla ihmal edilirken, yıldönümlerinde anma törenleri düzenlemek ve bakımsız birkaç savaş anıtı dikmekle yetindi. Sivillerin veya muhariplerin savaşla ilgili yaralanmalarının birçok vakasında, çocukları veya eşleri birincil bakıcılar haline geldi.
Hiçbir savaş, silahların bırakılması ve üniformaların çıkarılmasıyla sona ermez. Mücadele, barışı yeniden inşa etme ve geçmişin haksızlıklarını ele alma süreciyle başlar.
Çatışma sonrası toplumlar üzerinde yapılan birçok çalışma, ikincil travmatik stres (STS), transgenerasyonel travma ve nesiller arası travmayı kabul etmektedir. Hırvatistan, Bosna-Hersek ve Kuzey İrlanda gibi ülkeler, yıllardır bu hanelerde büyümenin acısı, sessizliği, kaygısı ve belirsizliğinin bir sonucu olarak savaş gazileri tarafından yetiştirilen çocukların yaşadığı duygusal sıkıntıların spesifik vakalarını belgelemektedir.
Kuzey İrlanda'nın 1998 Belfast Anlaşması'nın imzalanmasından bu yana gençlerinin ruh sağlığı üzerine yapılan uzunlamasına çalışmaları, yüksek psikolojik kırallganlık düzeylerinin doğrudan sosyo-ekonomik yoksunluk ortamı ve aile ile toplum içindeki kolektif travmanın aktarımıyla bağlantılı olduğunu göstermiştir.
Priştine'deki Lahey kararı protestosu, 21 Eylül 2026. Fotoğraf: BIRN/Denis Sllovinja
Kosova'da, eski KLA muharipleri arasındaki travma sonrası stresin onları, yakın ailelerini -özellikle 1990'larda ve 2000'lerde doğan çocuklarını- ve bir bütün olarak toplumu nasıl etkilediğini çok az çalışma incelemiştir.
Yalnızca Kosova'daki araştırmaların eksik olmakla kalmayıp, ülkenin savaştan kaynaklanan tüm kategorilerin statüsünü düzenlemesi çatışmanın sona ermesinden 12 yılını almıştır. Ardından, 13 kategori ve alt kategoriyi tanımlayan Savaş kategorileri hakkındaki değiştirilmiş kanunun çıkması bir 11 yıl daha sürmüştür.