Her ay İdris, Suudi Arabistan’ın Dammam şehrinden evine para gönderiyor. Karısı çocukların okul masraflarını, elektrik faturasını, anne ve babasının ilaç masraflarını ödüyor; gıda, yakıt ve kıyafet alıyor. Elinde kalanı ise kenara koyuyor. Bazı aylarda neredeyse hiç para kalmıyor. Diğer aylarda ise bir yere vardıklarını hissettirecek kadar biriktirmeyi başarıyor.
Yeterince biriktirdiklerinde bir akrabaları arsa almalarını öneriyor. Arsanın kendilerinin olacağını söylüyor. İdris, karısını ve çocuklarını orayı görmeye götürdüğünü, sınırları gösterip onlara bir gün orada bir ev inşa edebileceklerini söylediğini şimdiden gözünde canlandırabiliyor. Şimdilik bu, İdris yurt dışında çalışmaya devam ederken tutunacakları bir şey ve ailesinden uzakta geçirdiği yılların bir yere doğru gittiğinin kanıtı oluyor.
İdris ve ailesi kurgusal karakterler, ancak seçimleri istisnai değil. Bir arsa, özellikle de tasarruflarının enflasyon tarafından eridiğini ve rupinin değer kaybettiğini gören aileler için bir banka hesabının asla hissettiremeyeceği kadar somut bir güven duygusu veriyor. Kenara para koymak yıllar sürebiliyor ve bu mülk çocuklara miras bırakılabiliyor.
İdris’in ailesi alım yaptığında, mülk belgelerinde kayıtlı olan fiyat ödediklerinden daha düşük olabilir. Maaşı eve bir banka aracılığıyla geldi, ancak satın alma işleminin tam değeri kayıtlarda hiçbir zaman görünmeyebilir. Bu farkı tüm işlemlere çarptığınızda, soru tek bir ailenin nereye yatırım yapacağı seçiminden çok daha büyük bir boyuta dönüşüyor.
Pakistan’ın gayrimenkul piyasası yılda 7 trilyon rupi değerinde olabilir, ancak gerçek değerinin büyük kısmı hala görünmez durumdadır. Aileler birikimlerini ve havalelerini arsalara akıtırken; zayıf bir ipotek sistemi, değerinin altında gösterilen işlemler ve nakit ağırlıklı bir ekonomi, gayrimenkulü ülkenin varsayılan tasarruf aracı haline getiriyor ve sermayeyi üretken yatırımlardan uzaklaştırıyor...
NEREDEYSE HİÇ ÖLÇEMEDİĞİMİZ 7 TRİLYON RUPİLİK BİR PİYASA
İdris ailesinin satın aldığı arsanın iki fiyatı olabilir: Evrak üzerindeki fiyat ve fiilen ödedikleri fiyat. Pakistan birincisini kayda geçiriyor. Hiçbir ulusal veri tabanı konut, ticari ve tarımsal mülklerde ikincisini veya alıcıların hesabı nasıl kapattığını kaydetmiyor.
Piyasanın değerini kamuya açık verileri kullanarak tahmin ettik. 2023-24 mali yılına (FY) ait idari kayıtlar, 1,695 milyon belgeye bağlanmış mülk transferini göstermektedir. Federal stopaj vergisi tahsilatları, il damga vergisi ve mülk devir verileri, resmi değerleme tabloları ve resmi ile piyasa değerleri arasındaki tahmini fark birleştirildiğinde, yıllık gayrimenkul cirosunun 24. Mali Yıl gayri safi yurt içi hasılatının (GSYH) yaklaşık yüzde 6,7'sine denk gelen yaklaşık 7,1 trilyon rupi olduğunu hesaplıyoruz.
Bu tahmin iki başlangıç noktasına dayanmaktadır. Vergi mükellefi olanlar ve olmayanların dağılımına ilişkin varsayımlar altında 236C ve 236K maddeleri kapsamındaki federal tahsilatlar, yaklaşık 3 trilyon rupilik vergiye tabi bir gayrimenkul evrenine işaret etmektedir. İkinci bir dayanak noktası, yaklaşık 2,54 trilyon rupi değerindeki eyalet kayıtlı veya ilçe komiseri (DC) değerlerinden gelmektedir. Bunların hiçbiri piyasa fiyatı değildir. Resmi değerlemeler genellikle alıcıların ödediğinden daha düşük seviyede kalır, ancak aradaki fark bölgeye göre değişir. Transfer vergileri beyan edilmemeyi ödüllendirir ve değerleme tabloları piyasaya ayak uydurmakta zorlanır.
Her bir taban, açıkça kaydedilmiş piyasa oranlarıyla ayarlandığında, paralel bir evrende var olan keyfi DC değeri ile piyasa değeri arasında yüzde 35'lik bir iskonto varsayılarak 7,1 trilyon rupilik bir tahmin elde edilir.
O zaman daha zor olan soru ortaya çıkıyor; bu işlemin ne kadarı nakit olarak ödeniyor?
Hiçbir veri seti, her bir işlemin tam değerinin nasıl ödendiğini kaydetmediği için bunu modelledik. Modellenen senaryoda, kaydedilen değerin yüzde 75'i