Ekonomist, akademisyen, yazar ve eski kamu görevlisi Eduardo Levy Yeyati'nin kısa süre önce yayımlanan romanı Subsuelo (Yeraltı), başlığından itibaren yer altından çok daha derinlere işaret ediyor: Zamanlar, sesler, kimlik, sevilen birinin kurtarılması ve mekânların ile ruhların uğursuz dönüşümüyle lanetli bir biçimde oynayan öte dünyaya dalarak derinleşiyor. Her şeyin Arjantin'de, 2001 yılının o bunaltıcı aralık ayında geçmesi tesadüf gibi görünmüyor. Yazar, bu kitabı Palermo'daki bir kitapevinde kalabalık bir dinleyici kitlesine tanıttı ve bu söyleşide olduğu gibi, o günlerin toplumsal iklimi ile bugünü karşılaştırdı: Tencere tava seslerinin ve helikopterin kalktığı o gecede bilinmeze doğru sürüklendiğimiz hissiyatına sahipken, bugün ise ortada esaslı bir fark var: Hakim olan duygu şüpheci bir bezginlik.
Yazarın ütopya karşıtı (ukronya) olarak tanımladığı –kahramanını tarihi tünellerle birbirine bağlayan korkunç Buenos Aires dehlizlerine sürükleyen– bu kurgu, yirminci yüzyılın eşiğinde Arjantinliler olarak yaşadığımız o “arifesi ve endişe” duygusuyla bağ kuruyor ve bunu San Telmo ile Retiro'daki Sheraton gibi son derece tanınabilir bir mekânda yapıyor. Roman perspektifi, Levy Yeyati'yi akademik bir makalenin gerektireceği katı kurallardan özgürleştiriyor. Subsuelo toplumsal renkler soluyor: Fantastik kurgu, yazarın nesrinde beliren kolektif ruh ve “ulusal karakter” ile çevrelenmiş olarak geliyor; karakterlerin diyaloglarından ve yerel deyimlerinden, bir köşeden bahsedip bu sayede bir kimliği uyandırdığı anlara kadar bu böyle sürüyor.
Bir başka 2001 yılı daha var; ancak bu Arjantin'e ait değil, sinemacı Stanley Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı filminde projeksiyonla yansıttığı yıl. Geminin kontrolü konusunda yapay zeka HAL 9000'in mürettebatla çatışmaya girdiği bu film, sinemasever olmasının yanı sıra yapay zeka dünyasının derin bir bilgini ve araştırmacısı olan yazarla yapılan söyleşinin merkezine yerleşiyor. Anlatıcı ve ekonomist ile yapılan söyleşi, her ne kadar yeni yayımlanmış olsa da yirmi yıl önce tasarlanmaya ve yazılmaya başlanan Subsuelo ve önceki romanları etrafında döndü; fakat aynı zamanda yerel siyaset, kamu görevindeki dönemi ve tabii ki bugün hem korkulan hem de hayranlık duyulan yapay zeka üzerine de odaklandı.
–Subsuelo ters köşe ile başlıyor: Erkek zamiri ilk sayfaların epey ilerisine kadar hiç geçmemesine rağmen, hikayeyi sanki bir erkek anlatıyormuş gibi birinci şahıs ağzından aktarıyor. Bu bilinçli bir hamle mi yoksa cinsiyetçi bir önyargıyla yaptığımız bir okuma mı?
–Aslında ilk versiyonda protagonist bir erkekti, kara roman karakteri gibi bir tipti. Kaderine terk edilmiş, hayattan pek bir şey beklemeyen ve katlanamadığı bir gerçeklikten kaçma hayaliyle bir seyahat düşünen bir adam. Ancak ilerledikçe roman, birinin cehenneme –mitolojideki Eurydice'yi değil ama oğlunu kurtarmak için– indiği bir tür Orfik öyküye dönüştü. Ve bu ilişki, var olmayan güçleri ortaya çıkaran, aynı zamanda hem kırılgan hem de dirençli bir kadın, bir anne figürünü talep ediyordu. Sonuç olarak belirsiz bir kayıt ortaya çıktı. Erkek bir kurgudan geldiğim gerçeğinden faydalandım, dolayısıyla bu belirsizlik bilinçliydi. Onu yarı yolda kalmış bir karakter olarak görüyorum: Erkek özellikleri taşıyor, ama aynı zamanda önsel olarak her çözümün imkansız olduğu düşünülecek durumlarda dahi güç bulma ihtimali gibi, benim kadınıma atfettiğim nitelikleri de barındırıyor.
–Arka kapak yazısı Subsuelo'yu Mariana Enríquez, Luciano Lamberti veya Samanta Schweblin ile bağdaştırılan bir alt tür olan “gotik gerilim” olarak tanımlıyor. –Değil...