MAR DEL PLATA.- Esteban Klor, Arjantinli iş insanlarından oluşan bir auditojyona tanıdık gelen bir hikayeyi anlatmak üzere Kudüs’ten IDEA Kolokyumu’na geldi. Yıllık yaklaşık %450 enflasyon, on yıl boyunca GSYH’nin %17’si civarında seyreden mali açık, sermaye kaçışı ve iflasın eşiğinde bir ülke. 40 yıl sonra bile ekonomisinin temelini oluşturmaya devam eden istikrar planını başlattığında İsrail’in durumu tam olarak böyleydi. Kudüs İbrani Üniversitesi Ekonomi Departmanı Profesörü ve Ulusal Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü (INSS) Kıdemli Araştırmacısı Klor, IDEA direktörü ve Bayer Cono Sur Başkanı Juan Farinati’nin yönettiği bir panelde, “Bu plan önceden tasarlanmış değildi. Çok büyük bir kanama vardı ve öncelikli olarak istikrarın sağlanması gerekiyordu. Kimse uzun vadeli düşünmedi” diye açıkladı.
Kriz, üç savaş ve bir Arap ambargosu atlatan bir ülkede 1960’ların sonunda başlamıştı. Ekonomi merkeziyetçiydi, devlet bütçesi GSYH’nin %76’sına, savunma harcamaları ise yaklaşık %30’una denk geliyordu. 1980’lerin başında başarısız olan kısmi planlar denendi, ta ki 1980’lerin başında mali ve para politikasında köklü değişiklikler içeren kapsamlı bir plan hayata geçirilene kadar. Ekonominin endekslemesine son verildi, %20 devalüasyon yapıldı ve ardından döviz kuru çapa olarak sabitlendi. Kamu harcamaları derhal GSYH’nin %76’sından neredeyse %60’ına düştü ve açık kademeli olarak azaltıldı. Merkez Bankası Hazine’yi finanse etmek için para basmayı durdurdu, faiz oranlarını keskin bir şekilde artırdı ve kredileri sınırladı. Klor, “Hiçbir sihir yok, hepsi bilinen önlemler” diye özetledi.
Plan başarılı oldu ancak sosyal maliyeti yüksek oldu. Enflasyon hızla düştü, ancak 90’ların başına kadar %20 civarında saplandı ve reel ücretler neredeyse %10 düştü. Invecq’in aynı Kolokyum’da sunduğu verilere göre, İsrail’in tek haneli yıllık enflasyona ulaşması 13 yıl sürdü. Klor’a göre fark yaratan unsur siyaset oldu. 1984 yılında merkez sol ve merkez sağın ana parti arasında bir ulusal birlik hükümeti kurulmuştu. Klor, “Her iki parti de bu ayarının seçim bedelini ödemeye kararlıydı” dedi. Anlaşma sendikalara ve iş dünyasına da yayıldı. Klor, “Tüm kesimlerin sabırlı olma taahhüdü vardı” dedi.
Değişmeyen kurallar. Bu uzlaşıdan bugüne kadar korunan kurallar doğdu. Birincisi, Parlamento mart sonundan önce onaylamazsa hükümetin düşmesini öngören bir bütçe yasasıydı; bu durum bütçenin oylanması için çok yüksek bir teşvik yaratıyordu. Dahası, bu bütçelerin açık limitleri vardı. İkincisi, 2010 yılında bir yasaya dönüştürülene kadar 25 yıl boyunca gayri resmi olarak işleyen Merkez Bankası’nın bağımsızlığıydı. Klor, “Tüm partiler Merkez Bankası’nın mali açığı ödemek için para basmadığı kuralını koruyordu” diye açıkladı.
Ancak plan zamanla değiştirildi. Fiyat kontrolleri üç yıl sonra kaldırıldı, 80’lerin sonlarında özelleştirmeler ve ticaretin serbestleştirilmesi başladı, sabit döviz kuru ise bant sistemine ve 2000 yılından itibaren esnek rejime yol açtı. Bu arada hükümet 1988, 1992, 1996 ve 1999 yıllarında merkez sağ ile merkez sol arasında değişti. Klor, “Önemli olan kuralların iktidardaki partiye göre değişmemesiydi” dedi. Zamanla, seçmenlerin kendisinin de siyasetçilerden bunu talep etmeye başladığını ekledi.