Bu hafta Guimarâes Rosa'yı hafızamdan alıntıladım ve dört satırlık bir cümlede üç hata yaptım. Bu ifade, eski bir jagunço olan, yaşlı bir çiftçi olan, öldüren ve seven ama hâlâ bu iki şeyden hangisinin kendisine daha ağır geldiğini bilmeyen Riobaldo'dan geliyor. Hiç cevap vermeyen bir adamla sohbetin ortasında durur ve şöyle der: "Sen... Bak, dünyadaki en önemli şey şudur: İnsanlar her zaman aynı değildir, henüz bitmemişlerdir ama sürekli değişmektedirler. Uyum sağlarlar veya akortları bozulur. Daha büyük bir gerçek. Hayat bana bunu öğretti." Dikkati dağılmış bir terzi olan hafızam, "mire Veja"ya "e" harfini ekledi, "boş" yerine "estão" ve "ou"yu "e" ile değiştirdi. Kitabı kontrol ettim ve komik olduğunu düşündüm: Kimsenin bitmediğini söyleyen cümle de bitmemiş biri tarafından yeniden yazılmıştı.
Ancak yamalar çok şey söylüyor. "Onlar her zaman değişiyor" fotoğrafçılıktır, neredeyse gribe yakalanmış biri gibi tanısaldır. "Hep değişiyorlar" yol, çizmelerinde toz olan bir ulaçtır. Ve "akordu açıp kapatıyorlar" sesi bir sarkaç gibi geliyor, kötü şeylerin ardından iyiliğin geldiğini bilenler için ileri geri güven veren bir ses. "Akortlu veya akortsuz" bir kumardır: hiç kimse telin hangi yöne gideceğini garanti edemez. Kitap boyunca yaşamanın çok tehlikeli olduğunu tekrarlayan Riobaldo, kavuşumu dikkati dağıldığı için seçmedi. Ben, evet. Bu yıl, yayınlanışının yetmiş yılını tamamladığında Grande sertão: veredas'a geri döndüm. Beni tekrar bağlayan zorluk değildi. Pek çok zor metin var ve bunların çoğu gerçekten zordur: Okuyucuyu dizlerinin üzerine çökertirler, sabır isterler ve sonra kendi çabalarının ötesinde hiçbir şey sunmazlar. Öte yandan Rose beni dövüyor. Bana Minas'ın değil, Pantanal'ın, Pantanal'ın, Manoel de Barros'un gözlerini kamaştıran ve buradaki okuyucunun kulaktan kulağa benden daha iyi bildiği bir hinterlandı geri veriyor.
Bir keresinde, Paraguay'la savaşın geçtiği ve Terena'nın herhangi bir haritadan çok önce var olduğu ve hala da öyle olduğu bir ülkede, bulanık suları ve sütlü akıntısı olan Aquidauana Nehri'nde balık tutmaya gitmiştim. Bir tekneden ve kıyıdan balık tuttum ve sonunda başka bir şey avlamaya başladım. Tanıştığım sakinler arasında eğitimli bir Pantanal çiftçisi olan Bay José de vardı; hayatını, kapıları her altı ayda bir açılan çiftliklerde sığırlara bakarak geçirdi, çünkü geri kalan zamanlarda kapıların kapatılmasından su sorumluydu. Konuşma devam ediyor, sohbet başlıyor, o kadim dilde şöyle dedi bana: Lonjura sözlükte, zaten sakinleştirilmiş, sessiz, mesafe anlamına gelen bir kelime. Seu José onu orada, vadide yeniden doğurdu. Onun ağzında kelime fersahlarla ölçülemeyecek bir boyut kazandı: acı veren, adresi olan ve yolu olmayan mesafe. Bu, balığın peşinden giden ve geri dönen yetişkin bir çocuğun önünde dünyaya şok olmuş, anlamla dolu bir kelimeydi.
Tekrar okuyunca Rosa'nın sessizce okunmadığını anladım. Yüksek sesle okudum. Cümle göze takılıp ağızda çözülüyor; icat gibi görünen şey bir vurguya, vurgu da anlam haline gelir. Riobaldo'yu okurken José'yi dinledim. Grande sertão sessiz bir kitap değil. Viyola duvara yaslanmayacak şekilde yapılmış gibi, yankılanacak şekilde yapıldı. Gerçek bir gitarist görmüş olan herkes bu hareketi bilir. Düzyazıyı kesmeden, bir modadan diğerine geçiyor, akort mandalını çeviriyor. Çevredeki hiç kimse gevşek ipi fark etmedi ama o duydu. Sıcaklığın ayarı bozulur, nemin ayarı bozulur, kullanımın ayarı bozulur. Tel, tam olarak enstrümanın içinde canlı olduğu, gerildiği ve çalıştığı için akordunu kaybeder. Akordu asla bozulmayan tek gitar duvarda asılı olan gitardır ve o da artık çalmıyor. En iyi ihtimalle, akordu bozuk, bu da akordu dışında