Kovid'den Donald Trump'ın tarifelerine — arada Ukrayna ve Orta Doğu'daki savaşlar yer alırken — dünya ticaret politikası savaş sonrası dönemin en öngörülemez döneminden geçiyor.
Pandemi dünya çapında fabrikaları kapattı ve dünyanın en büyük üreticisi olan Çin'den uzaklaşma eğilimini hızlandırdı. Ardından iki çatışma, küresel petrol, gaz, gıda ve gübre tedarikini aksattı.
Bu arada ABD Başkanı Donald Trump'ın tarifeleri, ABD vergilerini onlarca yılın en yüksek seviyesine çıkararak şirketleri yeni tedarikçiler ve pazarlar bulmaya zorladı.
Dünya Ticaret Örgütü'nün (DTÖ) baş ekonomisti Robert Staiger, yaşanan çalkantıyı "dünya ticaret sistemi 80 yıl önce kurulduğundan bu yana yaşanan en ciddi ve kesintisiz aksama" olarak nitelendiriyor.
Bu şoklara rağmen küresel ticaret şaşırtıcı bir şekilde dirençli kaldı.
DTÖ'nün geçen hafta yayınlanan yıllık raporuna göre, yapay zeka (YZ) altyapısının arkasındaki ileri teknolojiye duyulan güçlü talebin desteğiyle mal ticareti hacmi geçen yıl %4,6 arttı. Hizmet ticareti hacmi ise %5,3 büyüdü.
Çin dünyanın en büyük mal ihracatçısı olmaya devam ederken, Amerika Birleşik Devletleri yeniden en büyük ithalatçı oldu. Avrupa Birliği ise her iki alanda da ikinci sırada yer aldı.
Ancak Staiger geçen hafta AFP haber ajansına yaptığı açıklamada, güçlü yapay zeka ihracatının "aksi takdirde meydana gelebilecek dünya ticaretindeki düşüşün bir kısmını maskeliyor olabileceğini" söyledi.
DTÖ, Mart ayındaki ticaret görünüm raporunda, Asya ülkelerinin yapay zeka mal ticaretine hakim olduğunu, Afrika, Latin Kıta, Orta Doğu ve Avrupa'nın büyük kısmının ise bu alanda neredeyse hiç varlık gösteremediğini kaydetti.
Yapay zeka ile ilgili teknolojiler mal ticaretinin yaklaşık altıda birini oluştururken, küresel ticaret büyümesinin ise neredeyse yarısını sırtladı.
Geçen yıl yeniden göreve gelmesinden bu yana Trump, küresel ticarete ilişkin DTÖ kurallarından uzaklaşmaya devam etti.
ABD Başkanı, DTÖ'nün eşit muamele kuralını ihlal ederek ülkeye özel vergiler belirledi. O tarihten bu yana bireysel ülkelerle muafiyetler ve "karşılıklı" tarifeler müzakere etti.
Buna rağmen küresel olarak malların yaklaşık %72'si hala Cenevre merkezli kuruluşun temel şartları altında ticaretine devam ediyor; bu oran 2022'de yaklaşık %80 seviyesindeydi.
Ancak daha uzun vadede küreselleşme duraklamış gibi görünüyor. DTÖ verileri, yaklaşık 2015'ten bu yana dünya ticaretinin yalnızca küresel ekonomi kadar hızlı büyüdüğünü gösteriyor. Son jeopolitik sarsıntılara rağmen küreselleşme henüz geriye doğru bir hareket yapmış değil.
Politika yapıcılar ve ekonomistler; savaşların, ABD, Çin, AB ve Brexit sonrası Britanya'daki korumacılığa yönelişle birlikte, birbirine sürekli bağlı bir dünyanın sonuna işaret edip etmediğini söylemek için henüz çok erken olduğunu belirtiyor.
London School of Economics'te doçent olan Thomas Sampson, DW'ye verdiği demeçte, "Dünya kesinlikle daha küreselleşmiş hale gelmiyor" dedi. "Ancak gerçekten bir deglobalizasyon sürecinde miyiz yoksa sadece kiminle ticaret yaptığımızı mı değiştiriyoruz, bu hala açık bir soru."
Rusya'nın Şubat 2022'deki Ukrayna'yı tam kapsamlı işgalinden bu yana, bloğun istatistik ajansı Eurostat'a göre AB, 2021'in sonlarında %37 olan Rus boru hattı gazına olan bağımlılığını keskin bir şekilde %10 civarına düşürdü. AB'nin Rusya'dan yaptığı petrol ve kömür ithalatı artık ihmal edilebilir düzeyde.
Bu hamleler; ABD, Norveç, Avustralya ve Kazakistan ile yeni enerji anlaşmalarını tetiklerken, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) Rus boru hattı gazının yerini aldı.
Moskova ise küresel referans fiyatlarına göre büyük indirimlerle Rus petrolü alan Çin ve Hindistan başta olmak üzere yeni enerji alıcıları buldu.
Brüksel merkezli düşünce kuruluşu Bruegel'de misafir araştırmacı olan Camille Reverdy, savaş sona erdiğinde AB'nin Moskova ile enerji ticaretini yeniden canlandırıp canlandırmayacağı konusunda şüphe duyuyor.
"Eğer alternatifler güvenilir kaynaklar haline gelirse, ben don...