Bu ülkede, özellikle de yönetim kademelerindeki kişilerle yapılan ekonomik söylemler, oldukça ilginç olduğu kadar rahatsız edici içgörüleri de ortaya çıkarabiliyor. Yakın zamanda gerçekleşen bir sohbet, 'Çin modeli'ne yönelik tercihin ilgi çekici vakasını gündeme getirdi.
Bu modele ilişkin tasavvurları nedir? Kısacası inançları; ekonomik emirlerini ülke çapında uzun vadeli planlar aracılığıyla dayatan, büyük hükümet müdahaleleriyle ekonomik büyümeyi körükleyen ve yerel yönetim kademelerine sınırlı bir rol bırakan mutlak güçteki bir merkez üzerinedir. Bu görüşlerin sahadaki gerçeklerle örtüşüp örtüşmediğini düşünmeye değer.
Buradan başlamak için iyi bir yer, Fengming Lu ve Xiao Ma'nın birkaç mitin çürütülmesine yardımcı olan 'Çin'in elektrikli araç endüstrisinin yükselişi' adlı son makalesidir. BYD ve NIO gibi önde gelen elektrikli araç (EV) firmalarının tamamı, devletten tek kuruş bile hibe almayan özel şirketlerdir; bu hibeler bunun yerine EV araştırmaları için KİT'lere (Kamu İktisadi Teşebbüsleri) gitmiştir. Daha da şaşırtıcı olanı, bu firmalar devlet aparatının EV küme gelişimi için belirlemediği şehirlerde yükselmiştir. Peki o zaman bu firmalar bu başarıyı nasıl elde etti? Kısa cevap: Liste dışı bırakılan şehirlerin belediye başkanları girişimcilerle güçlerini birleştirerek, onları Çin'in muazzam kalkınma hikayesinin son başarısına imza atmaya yönlendirdiler.
Şehir belediye başkanlarının kendi bölgelerinde istedikleri gibi hareket etme yetkisine sahip olduklarına dikkat edin. Bu vakada, onların inisiyatifleri ve eylemleri KİT'leri zayıflatmıştır. Yine de merkezi hükümet bunu engellemek için asla müdahale etmemiş, böylece her şeyi mikro düzeyde yöneten ve yerel otoriteye tahammül etmeyen mutlak güçteki bir merkez mitini yerle bir etmiştir.
Çin devleti, her ne suretle olursa olsun esasen kalkınma için bir kolaylaştırıcı olarak hareket etmektedir. Pakistan'da ise durum bunun tam tersidir.
Çin, son derece rekabetçi ve iyi kurulmuş bir yerel kademe sistemine sahiptir. Merkezi partinin üst kademelerine geçiş ancak bu düzeydeki performansla mümkündür. Pakistan'ın aksine, sırf bir parti başkanının soyundan veya evladı olmakla öne çıkan bir parti pozisyonu elde etme şansı yoktur. (İlgili okuyucular Devlet Başkanı Xi Jinping'in cumhurbaşkanlığına giden yolunu inceleyebilirler.)
İkincisi, bu durum devletin, rekabetin ve yaratıcılığın bazı işletmeleri nasıl işe yaramaz hale getirebileceğini tanımlamak için ekonomist Joseph Schumpeter tarafından ortaya atılan bir terim olan 'yaratıcı yıkım'a tahammül etmeye istekli olduğunu göstermektedir. Bu, sosyalizm veya komünizm değil, klasik kapitalizmdir. EV yarışında özel sektör rakipleri devlet işletmelerindeki KİT'leri çok geride bıraktı, ancak merkez onların düşüşünü engellemek için asla müdahale etmedi. Aslında rekabet o kadar şiddetli ki fiyat savaşlarına yol açtı ve bazı firmaların batması bekleniyor (bildirildiğine göre bir ilçe, desteklediği bir otomobil üreticisi yüzünden 6,6 milyar yuan kaybetti).
Benzer yanılgılar Çin'in uzun vadeli planları etrafında da mevcuttur. Bunlar aslında en üst düzey uzmanlardan gelen olağanüstü derinlikteki içgörüleri içermektedir. Planlar aceleye getirilmek yerine uzun uzadıya düşünülen ve tartışılan şeylerdir. 14. parti kongresinden önceki ekonomik tartışmalar buna uygun bir örnek sunmaktadır. Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardında, Ekim ve Aralık 1991 arasında ('on bir buçuk gün' olarak bilinir) tartışma, SSCB ekonomisinin neden çöktüğü ve aynı şeyin Çin'in başına gelmesini önlemek için ne yapılabileceği etrafında odaklanmıştı.
Nihai sonuç, Kasım 1993'te parti tarafından onaylanan ve 'net mülkiyet haklarını, açıkça tanımlanmış hak ve sorumlulukları, hükümet ve işletmenin ayrılmasını ve bilimsel yönetimi' ilan eden ünlü 'modern işletme sistemi'nin benimsenmesi oldu.