Kovid'den Donald Trump'ın tarifelerine —aradaki Ukrayna ve Orta Doğu savaşlarıyla birlikte— dünya ticaret politikası, savaş sonrası dönemin en öngörülemez sürecinden geçiyor.
Pandemi dünya genelindeki fabrikaları kapattı ve dünyanın en büyük üreticisi olan Çin'den uzaklaşma eğilimini hızlandırdı. Ardından yaşanan iki çatışma, petrol ve gaz, gıda ile gübre küresel tedarikini sarstı.
Bu arada ABD Başkanı Donald Trump'ın tarifeleri, ABD vergilerini onlarca yılın en yüksek seviyesine çıkararak şirketleri yeni tedarikçiler ve pazarlar bulmaya zorladı.
Dünya Ticaret Örgütü'nün (DTÖ) baş ekonomisti Robert Staiger, bu çalkantıyı "[dünya ticaret] sisteminin 80 yıl önce kurulmasından bu yana görülen en ciddi ve kesintisiz aksama" olarak nitelendiriyor.
Bu şoklara rağmen küresel ticaret şaşırtıcı bir şekilde direncini korudu.
DTÖ'nün geçen hafta yayınlanan yıllık raporuna göre, yapay zeka (YZ) altyapısının arkasındaki ileri teknolojiye duyulan güçlü talep sayesinde geçen yıl mal ticaret hacmi %4,6 arttı. Hizmet ticaret hacmi ise %5,3 büyüdü.
Çin dünyanın en büyük mal ihracatçısı olmaya devam ederken, Amerika Birleşik Devletleri yeniden en büyük ithalatçı oldu. Avrupa Birliği ise her iki kategoride de ikinci sırada yer aldı.
Bununla birlikte Staiger geçen hafta AFP haber ajansına yaptığı açıklamada, güçlü yapay zeka ihracatının "aksi takdirde meydana gelebilecek dünya ticaretindeki düşüşlerin bir kısmını maskeliyor olabileceğini" söyledi.
DTÖ, mart ayındaki ticaret görünümünde, Asya ülkelerinin yapay zeka mal ticaretinde baskın olduğunu, Afrika, Latin Amerika, Orta Doğu ve Avrupa'nın büyük kısmının ise neredeyse hiç görünmediğini kaydetti.
Yapay zeka ile ilgili teknolojiler mal ticaretinin yaklaşık altıda birini oluştururken, küresel ticaret büyümesinin ise neredeyse yarısını sırtladı.
Geçen yıl yeniden göreve gelmesinden bu yana Trump, küresel ticarete ilişkin DTÖ kurallarından uzaklaşmaya devam etti.
ABD başkanı, ülkeye özel vergiler uygulayarak DTÖ'nün eşit muamele kuralını çiğnedi. O tarihten bu yana bireysel ülkelerle muafiyetler ve "karşılıklı" tarifeler müzakere etti.
Buna rağmen küresel ölçekte malların yaklaşık %72'si halen Cenevre merkezli kuruluşun temel kuralları çerçevesinde ticarete konu oluyor; bu oran 2022'de kabaca %80 seviyesindeydi.
Ancak daha uzun vadede küreselleşme duraklamış gibi görünmektedir. DTÖ verileri, 2015 yılından bu yana dünya ticaretinin yalnızca küresel ekonomi kadar büyüdüğünü gösteriyor. Son jeopolitik çalkantılara rağmen küreselleşme henüz tersine dönmüş değil.
Politika yapıcılar ve ekonomistler; savaşların, ABD, Çin, AB ve Brexit sonrası Britanya'daki korumacılığa yönelişle birlikte, birbirine sürekli bağlı bir dünyanın sonuna işaret edip etmediğini söylemek için henüz çok erken olduğunu belirtiyor.
London School of Economics'te doçent olan Thomas Sampson, DW'ye yaptığı açıklamada, "Dünya kesinlikle daha globalleşmiş hale gelmiyor" dedi ve ekledi: "Ancak gerçekten küreselleşmeden uzaklaşıyor muyuz yoksa sadece kiminle ticaret yaptığımızı mı değiştiriyoruz, bu hâlâ açık bir soru."
Rusya'nın Şubat 2022'deki Ukrayna'yı tam kapsamlı işgalinden bu yana AB'nin blok istatistik ajansı Eurostat'a göre, 2021'in sonlarında %37 olan Rus boru hattı gazına olan bağımlılığını keskin bir şekilde %10 civarına düşürdü. AB'nin Rusya'dan yaptığı petrol ve kömür ithalatı artık yok denecek kadar az.
Bu hamleler ABD, Norveç, Avustralya ve Kazakistan ile yeni enerji anlaşmalarını tetiklerken, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) Rus boru hattı gazının yerini aldı.
Moskova ise küresel gösterge fiyatlarının çok altında bir iskonto ile Rus petrolü alan Çin ve Hindistan başta olmak üzere yeni enerji alıcıları buldu.
Brüksel merkezli düşünce kuruluşu Bruegel'de ortak araştırmacı olan Camille Reverdy, savaş sona erdiğinde AB'nin Moskova ile enerji ticaretini yeniden canlandırıp canlandırmayacağından şüphe ediyor.
"Eğer alternatifler güvenilir kaynaklar haline gelirse, ben [metin burada kesilmektedir]"