PAKİSTAN-Afganistan ilişkilerinin evrimi her zaman tutarsız olmuş; derin güvensizlik, suçlama oyunları, propaganda, komplo teorileri, sürekli dış müdahale ve tekrarlanan şiddet döngülerine dayanmıştır.
İkili denklem, her biri tam bir çöküş için bolca potansiyel barındıran birçok anlaşmazlık yaşamıştır. Bu karmaşıklıklara ve dış aktörlerin büyük yatırımlarına rağmen, ilişki her ikilemmden bir şekilde sağ çıkmış, ancak bunun sonucunda yeni ve daha zorlu olumsuz gelişmelerle karşılaşmıştır.
İkili gerilimlerin mevcut durumu –en çok zarar verenlerden biri olmasına rağmen– yeni bir şey değildir ve bağlamı içinde değerlendirilmelidir.
Ağustos 1947'den bu yana, Afganistan'ın Pakistan'a kasıtlı olarak isyansızlık ve huzursuzluk ihraç etme çabasında bulunmadığı bir onlar yıl olmamıştır; bu durum genellikle Pakistan toplumunun kesimleri arasındaki iç sosyo-politik hoşnutsuzluklardan yararlanılarak ya da etnik ve dilsel bağlar sermayeye dönüştürülerek yapılmıştır.
Bu saldırgan eğilimler, Afganistan tarafından Lar-O-Bar Yaw Afghan, Pakhtunistan, tarihi iddialar gibi kalıcı hedeflerin peşinde koşıldığı ve zaman zaman Pakistan'ın toprak bütünlüğüne ve egemenliğine yönelik düşmanca niyetler güden üçüncü tarafların teşvikiyle başlatılmıştır.
‘Stratejik derinlik’ kavramı, İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar geçerliydi. 15 Ağustos 1947'den bu yana sergilenen düşmanca tutum göz önüne alındığında, hiçbir sağduyulu kişi Afgan topraklarında Pakistan için böyle bir ‘derinlik’ hayal edemezdi.
Öte yandan Pakistan, istikrarlı, barışçıl ve dostane bir Afganistan için çalıştığını sürekli olarak iddia etmiş; bugün hâlâ ‘stratejik derinlik’ arayışı olarak yorumlanan hedefler gütmüştür. Birkaç liderin geçmişteki açıklamalarından bağımsız olarak, Pakistan'ın Afganistan'da ‘stratejik derinlik’ peşinde koştuğunu düşünmek saflık olur.
Güvenlik alanında ‘stratejik derinlik’ kavramı İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar geçerliydi ve genellikle bir ulus-devletin, bir düşmandan askeri saldırı ile karşı karşıya kalırken en değerli askeri donanımını ve kuvvetlerini komşu bir devlette konuşlandırabileceği karşılıklı mutabakata dayalı bir düzenleme olarak anlaşılırdı.
Afganistan'ın 15 Ağustos 1947'den bu yana sergilediği son derece düşmanca tutum göz önüne alındığında, baş düşmanı Hindistan'dan gelen askeri bir tehditle karşı karşıya olan Pakistan için hiçbir sağduyulu kişi Afgan topraklarında böyle bir ‘stratejik derinlik’ hayal edemezdi.
Peş peşe gelen askeri liderler, istihbarat camiası ve siyasi güçler, batı sınırlarının savunmasıyla dikkatleri dağılmadan, tüm askeri potansiyellerini Hindistan ile olan doğu sınırına odaklayabilecekleri bir ortam sağlayacak istikrarlı ve dostane bir ilişki öngörmüşlerdir.
Afganistan'daki önceki krizler sırasında Pakistan'ın art arda gelen hükümetleri, öncelikle kriz sonrası normalleşme için önemli gruplarla ittifaklar kurmayı seçmişlerdir. Bu temel olarak baskın grupların veya dış aktörlerin Kabil'de istikrarlı bir hükümet kurmasına yardımcı olmak amacıyla yapılmıştır.
Taliban'ın 1996'daki yükselişine verilen ve çokça eleştirilen desteğin de aynı amacı vardı. Ancak Pakistan'ın bu çabalarının çoğu, Afganistan halkı, özellikle de Hindu Kush silsilesinin kuzeyindeki etnik topluluklar tarafından olumlu karşılanmadı. Kişi, Pakistan'ın Afganistan'ın Peştun kuşağındaki baskın oyuncuları desteklerken kuzey halkıyla olan olumlu bağını kaybettiği sonucuna varabilir.
Pakistan'ın çıkarlarına zarar vermek için ortaya çıkan fırsattan yararlanan Hindistan, Afgan Cihadı dönemi boyunca kuzeyin topluluklarıyla güçlü bir şekilde ittifak kurmuştur.