Endonezya'daki orman yangınlarından kaynaklanan duman, komşu ülkeler Malezya ve Singapur'u bir aydan uzun süredir sararak okulların tatil edilmesine ve solunum şikayetlerinin tavan yapmasına neden oldu.
Endonezya kaynaklı dumanın bölgesel bir kriz yarattığı ilk kez görülmüyor, ancak uzmanlar komşu ülkelerin yasal başvuru için çok az seçeneği bulunduğunu belirtiyor:
Malezya ve Singapur'un Endonezya'yı Lahey'deki BM'nin en yüksek yargı organı olan Uluslararası Adalet Divanı'na (UAD) götürmesi yönündeki öneriler temel bir engelle karşılaşıyor: Universiti Sains Islam Malaysia'dan Profesör Mohd Hazmi Mohd Rusli, "Temel sorun yargı yetkisidir; çünkü UAD genellikle her iki devletin de rızasını gerektirir" dedi.
UAD, yalnızca devletlerin yargı yetkisini kabul ettiği durumlarda (örneğin özel bir anlaşma, mahkemenin zorunlu yargı yetkisini tanıyan uyumlu beyanlar veya anlaşmazlıkları mahkemeye havale eden bir anlaşma maddesi aracılığıyla) davaları görüşebilir.
Endonezya, Malezya ve Singapur; sınır ötesi hava kirliliğini frenlemeyi amaçlayan Avrupa merkezli bir anlaşma çerçevesi olan 1979 tarihli Sınır Ötesi Uzun Mesafeli Hava Kirliliği Sözleşmesi'nin ne imzacısı ne de tarafıdır.
Uzmanlar, Endonezya'nın bu konuda UAD yargı yetkisini gönüllü olarak kabul etmesinin pek olası olmadığı konusunda hemfikir.
Her üç ülke de Sınır Ötesi Haze Kirliliği Üzerine ASEAN Anlaşması'na taraftır, ancak 2002 tarihli bu anlaşmada UAD nezdinde dava açılmasına ilişkin hiçbir hüküm bulunmamaktadır.
Sınır Ötesi Haze Kirliliği Üzerine ASEAN Anlaşması, arazi ve orman yangınlarından kaynaklanan sınır ötesi dumanı önlemeyi, izlemeyi ve etkilerini hafifletmeyi amaçlayan, yasal olarak bağlayıcı bölgesel bir anlaşmadır.
Ancak uygulayıcı hükümleri sınırlıdır.
Hazmi, "Yasal olarak bağlayıcıdır, ancak üye devletlerden birinin diğerine doğrudan dava açması için bir mekanizma sağlamamaktadır" dedi.
Bunun yerine sorun, "ulusal eylem ve bölgesel iş birliği" yoluyla çözülmeye çalışılıyor.
Hukuk analistleri, ASEAN'ın fikir birliği, egemenlik ve iç işlerine karışmama ilkelerine yaptığı vurgunun, üye devletlere ulusal arazi yönetimi ve yangınla mücadele konusunda uygulanabilecek diplomatik baskının sınırlarını belirlediğini ifade ediyor.
Hazmi, "Şu an için daha pratik yaklaşımın; sıcak nokta izleme, bilgi paylaşımı, önleme ve yasadışı yakmaya karşı daha güçlü yaptırımlar dahil olmak üzere daha güçlü bir ASEAN iş birliği olduğuna inanıyorum" dedi.
Çevre hukuku hayır kurumu ClientEarth'ün hukuki uzmanı Azam Hawari, bir diğer seçeneğin de Malezyalılar veya Singapurluların yangınlarla bağlantılı şirketleri Endonezya mahkemelerinde dava etmeye çalışması olabileceğini söyledi.
Azam, "davacıların şirketin faaliyetleri, kendilerine ulaşan duman ve uğradıkları zararlar arasında bir bağlantı göstermesi gerekeceğini" belirterek, bu tür bir davanın başarıyla sonuçlandığına dair bir bilgiye sahip olmadığını ekledi.
Hazmi ise şunu ekledi: "Sınır ötesi duman, Endonezya'nın uluslararası alanda sorumlu olduğu anlamına otomatik olarak gelmez."
Hazmi, "Endonezya'daki faaliyetler ile Malezya veya Singapur'da yaşanan zararlar arasındaki bağlantıyı kurmaya yetecek kadar kanıt hâlâ bulunmalıdır" dedi.
Singapur, bir önceki yıl kirlilik seviyelerinin tehlikeli boyutlara ulaşmasının ve 2015'teki bir başka krizin ardından 2014 yılında kendi Sınır Ötesi Haze Kirliliği Yasası'nı yürürlüğe koydu.
Bu yasa, faaliyetleri Singapur dışında gerçekleştirilen ve Singapur'da sağlıksız düzeyde dumana neden olan veya bu duruma katkıda bulunan şirketleri cezalandırmayı amaçlıyordu.
Yabancı yetkililerin iş birliğine büyük ölçüde güvenmesi nedeniyle uygulamanın en büyük zayıflık olduğu kanıtlandı.
Sorumluluğun tesis edilmesi de zorluydu; çünkü yetkililerin yangın sıcak noktalarının yerini gösteren haritaları paylaşmasını gerektiriyordu ve birbiriyle çelişen veya örtüşen arazi hakları durumu daha da karmaşıklaştırıyordu