Yirmi dört yıl önce, 11 Eylül 2002'de General Pervez Müşerref, Pakistan'ın çığır açan yüksek öğrenim reformlarını resmen başlatan Yüksek Öğretim Komisyonu Kararnamesini imzaladı. Bu yasa, Üniversite Hibeler Komisyonu'nu feshetti ve onun yerine geniş düzenleyici, mali ve idari özerkliğe sahip Yüksek Öğrenim Komisyonu'nu (HEC) kurdu ve ulusal yüksek öğretim sistemini yeniden yapılandırmak ve Pakistan'ı bir bilgi ekonomisi olma yolunda ilerletmek için açık bir yetkiye sahip oldu.
Sonraki beş yıl içinde yüksek öğrenime ayrılan bütçe yüzde 5.000 arttı. Yeni üniversitelerin kurulmasına milyarlarca dolar akıtıldı. O zamanlar dünyanın en büyük Fulbright burs programı olarak kabul edilen 150 milyon dolar değerindeki programın başlatılması için ABD ile dönüm noktası niteliğinde bir anlaşma müzakere edildi. Gelişmekte olan bir ülke tarafından yürütülen bu türdeki en büyük program olan yabancı üniversiteler için yaklaşık 5.000 doktora düzeyinde bursun yanı sıra 3.000 yerli burs açıklandı. En iyi akademisyenleri çekmek ve elde tutmak için oldukça rekabetçi maaşlara sahip bir görev süresi sistemi başlatıldı.
Bu planları 'iddialı' olarak adlandırmak yetersiz bir ifade olacaktır. Diğer ülkeler oturup durumu dikkate aldı. Profesör C.N.R. Hindistan Bilimsel Danışma Konseyi'nin eski başkanı Rao, 2006 yılında eski Hindistan başbakanı Manmohan Singh'e şöyle demişti: "Bilim Pakistan'da kazançlı bir meslektir. Son birkaç yılda bilim adamlarının maaşları üç katına çıktı." Bu, Hindustan Times'da bildirildi ve bu özel hikayede şu satırlar yer alıyordu: "Pakistan, Hindistan'a bilimde ciddi rekabet sağlama konusunda yakında Çin'e katılabilir." 2002 yılında benzeri görülmemiş finansman ve iddialı reformlarla başlatılan Pakistan'ın yüksek öğrenim deneyimi bir zamanlar uluslararası ilgi gördü. Bugün Pakistan'da 280'e yakın üniversite, milyonlarca öğrenci ve hızla genişleyen bir araştırma çıktısı var. Ancak etkileyici istatistiklerin altında artan borçlarla, kötü eğitim sonuçlarıyla ve şüpheli burslarla mücadele eden bir sistem yatıyor. Ne yanlış gitti? Peki herhangi bir çıkış yolu var mı?
Bangladeş bugüne kadar Pakistan'ın yüksek öğrenim reformlarının büyük bir hayranı. Bangladeş'ten gelen büyük ölçekli akademik heyetler son iki yılda sık sık Pakistan'ı ziyaret ederek üniversitelerimizi gezdiler, kurumsal bağlar kurdular ve kendi reformları için ödevler yaptılar. 2025 yılında Bangladeş Eğitim Bakanlığı, açıkça bizim çerçevemizi model alan Yüksek Öğrenim Komisyonu Yönetmeliği taslağını yayınladı. Bu hayırlı bir başlangıçtı ama uzun sürmeyecekti. On yıl içinde YÖK'ün özerkliğine meydan okundu ve yüksek öğrenim finansmanı önemli ölçüde kesildi. Daha önceki bir yazımızda, Pakistan'ın görev süresi sisteminin çöküşünü ve Pakistan'ın en iyi ve en parlak akademisyenlerinin kitlesel göçünü izlemiştik. Şimdi, yüksek öğrenim deneyimimiz 25. yılına (gümüş yıldönümü) girerken, büyük soruları sormanın zamanı geldi: bugün nerede duruyoruz? Neyi başardık? Hangi hataları yaptık? Ve en önemlisi nasıl ilerleyeceğiz?
İşte bugün yükseköğretim sistemimizin geniş kapsamlı manzarasındaki iyiye, kötüye ve çirkine bir bakış. Başarının en açık göstergesi üniversitelerimizin patlayıcı büyümesidir. YÖK verilerine göre 2001-2002 yılları arasında ülkede toplam 58 yükseköğretim kurumumuz vardı. Bu sayı 2005-2006'da neredeyse ikiye katlanarak 116'ya çıktı ve 2017-2018'de 200 sınırını geçti. Pakistan Ekonomik Araştırması 2025-26'ya göre şu anda 278 üniversitemiz var