https://arab.news/g866y İnsanlar savaş suçlarından kaçarken kanıtları arkalarında bırakmazlar. Yakılan köylerin, yıkılan evlerin, kaybedilen akrabaların, tacizlerden sorumlu askeri birliklerin anılarını taşıyorlar. Bazıları fotoğraf, belge veya dijital kayıt taşıyor. Diğerleri ise komutanların isimlerini, gözaltı merkezlerinin yerlerini veya tanık arkadaşlarının kimliklerini biliyor. Normalde mültecileri öncelikli olarak korunmaya muhtaç mağdurlar olarak düşünürüz, ancak yerinden edilme aynı zamanda uluslararası adaletin coğrafyasını da değiştirmeye başlıyor.
Bu hafta Danimarka'da açılan bir dava bunun nedenini gösteriyor. Myanmar'ın Chin azınlığına mensup 39 yaşındaki Ngun Siang Dim, şu anda Danimarka'da yaşıyor ve Myanmar ordusu tarafından işlendiği iddia edilen suçlarla ilgili suç duyurusunda bulundu. Köyünde evlerin yakıldığına, akrabalarının ve arkadaşlarının öldürüldüğüne veya kalıcı olarak yaralandığına tanık olduğunu söylüyor. Danimarkalı savcıların sonuçta davayı takip edip etmeyecekleri zaman gösterecek ve şikayette bulunmak açıkça cezai sorumluluğu tesis etmekle aynı şey değil. Ancak davanın önemi hayatta kalan tek bir kişinin, hatta Myanmar'ın kendisinin çok ötesine uzanıyor.
Şikayet, evrensel yargı yetkisinin artan kullanımına, bazı suçların o kadar ciddi olduğu ve iddia edilen suçlar yurt dışında meydana geldiğinde ve yabancı mağdurları ve failleri kapsadığında bile ulusal mahkemelerin bunları soruşturabileceği ilkesine dayanmaktadır. Kesin kurallar ülkeler arasında farklılık göstermektedir, ancak altta yatan fikir giderek önem kazanmaktadır çünkü uluslararası adaletin geleneksel kurumlar aracılığıyla sağlanması hâlâ zordur. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yargı yetkisi sınırlıdır. Uluslararası Adalet Divanı bireyleri yargılamak yerine devletler arasındaki anlaşmazlıklarla ilgilenir. BM Güvenlik Konseyi'nin yönlendirmeleri jeopolitik çıkarlar nedeniyle engellenebilir. Zulümlerin yaşandığı ülkelerdeki yerel mahkemeler, bu suçlara karışan yetkililer tarafından kontrol ediliyor olabilir veya bağımsız olarak çalışmayı bırakmış olabilir.
Bu durum çok büyük sorumluluk boşlukları yaratıyor. Mülteci hareketleri beklenmedik bir şekilde bunların daralmasına yardımcı olabilir. Hayatta kalanlar, bağımsız soruşturmanın mümkün olmadığı ülkelerden, işleyen mahkemelerin bulunduğu devletlere geçtiklerinde, deliller de onlarla birlikte hareket ediyor. Evlerinde hiçbir zaman güvenli bir şekilde polise başvuramayan kişiler kendilerini birdenbire soruşturmacıların ifadelerini dinleyebileceği, kanıtları koruyabileceği ve muhtemelen dava açabileceği ülkelerde yaşarken bulabilir. Bu nedenle yerinden edilme, mağdurların yaşadığı yerden daha fazla değişiklik göstermektedir. Aynı zamanda adaletin mümkün olacağı yeri de değiştirebilir.
Suriye bu modelin potansiyelini ortaya koydu. Milyonlarca Suriyelinin ülkeden kaçmasının ardından Avrupalı soruşturmacılar hayatta kalanlara, eski tutuklulara, tanıklara ve sığınmacılara erişim sağladı. Almanya ve diğer Avrupa ülkeleri, binlerce kilometre uzakta işlenen işkence ve insanlığa karşı suçlarla ilgili davaların merkezi haline geldi. Alman mahkemeleri en sonunda eski Suriyeli istihbarat yetkililerini dönüm noktası niteliğindeki bir yargılamayla mahkum etti. Bu davalar Suriye'deki cezasızlığı sona erdirmedi ancak önemli bir ilke oluşturdu: Failler, mağdurlarının ulaşabilecekleri her mahkemeyi kontrol etmeden kendi ülkelerindeki mahkemeleri kontrol edebilirler. İnsanlar savaş suçlarından kaçarken yanmış köylerin, yıkılmış evlerin hatıralarını taşıyorlar. Myanmar artık aynı öneriyi test edebilir. Chin Eyaleti, Rakhine Eyaleti, Sagaing ve diğer bölgelerden insanlar için anlamlı bir iç hesap verebilirlik hâlâ son derece zor. Ülke çatışmalar ve askeri saldırılarla bölünmüş durumda