Bankalar, mülk sahipleri ve kumar şirketleri, Maliye Bakanı'nın yaşam maliyeti krizinde daha adil bir ekonomi ve daha aktif bir devlet inşa etmeye başlamasıyla birlikte daha fazla vergi ödeyecek.
John Healey'nin ilk bütçesi bir Rorschach testi niteliğindeydi. Destekçiler, artan fiyatlar altında ezilen halka "nefes aldıracak" düzinelerce önlem görürken, eleştirmenler bir dizi duyuru yapıldığını kabul etse de her birinin değer olarak mütevazı olduğunu savundu. Her iki görüşün temelinde de bütçenin, devletin halkı korumak için ne kadar harcama yapacağından ziyade, bunu nasıl yapabileceği konusunda daha iddialı olduğu gerçeği yatıyor. Bakan, çalkantılı bir dünyada zor bir başarı olan doğru yönde küçük bir adım attı. Ancak kökleşmiş eşitsizlik ve on yılı aşkın süredir devam eden durgunlukla damgalanmış bir ekonomi, daha büyük bir adım gerektirecektir.
Bütçe Sorumluluk Ofisi'nin (OBR) yaşam standartlarına ilişkin "oldukça kasvetli tablosu", bütçenin temel zayıflığını ortaya koyuyor: Hanehalkı üzerindeki baskı devam ederken, sunulan rahatlama geçici kalıyor. Bütçe açığı daralıp şirket karları toparlanırken, hanehalklarının 2026'da yaklaşık 50 milyar sterlin tasarruf etmesi beklenirken, 2031'de yaklaşık aynı miktarda borçlanması öngörülüyor. O tarihe gelindiğinde, ipotek geri ödemelerinin hanehalkı harcanabilir gelirinin %4,25'ine ulaşması bekleniyor ki bu 2009'dan bu yana en yüksek seviye. OBR, büyümenin 2027'de %1'den 2029'da %1,8'e çıkacağını, zayıf işçi "pazarlık gücünün" ise firmaların kar marjlarını yeniden oluşturmasına olanak tanıyacağını öngörüyor. Bu durum, Bay Healey'nin çalışan kesime verdiği sözlerle pek uyuşmuyor.
Kabul etmek gerekir ki, bütçenin enerji piyasalarını şekillendirme, sokakta yaşamayı sona erdirme ve vergi ile harcama kararlarını yerelleştirme gibi hedefleri, kış yardım paketinin ötesine geçiyor. Bay Healey'nin bankalardan, kumar şirketlerinden ve mülk sahiplerinden daha fazla katkı istemesi de doğru bir adım. Zorlukları önlemek, sonuçlarını tekrar tekrar ödemekten daha iyidir. Yerel yönetim harcamalarında evsizliği önlemeyi koruma altına alarak, tasarruflar NHS'de (Ulusal Sağlık Sistemi) hissedilse bile, hem ahlaki hem de finansal açıdan mantıklı bir iş yapıyor.
Ancak sorun, Bay Healey'nin bütçesinin hırstan yoksun olması değil, ateş gücünden yoksun olmasıdır. Banka vergisi 15 ayda sadece 1,5 milyar sterlin topluyor; oysa faizsiz mevduatlar üzerinden Thatcher tarzı bir vergi 11 milyar sterlin getirebilirdi. Resolution Foundation'ın, 1,4 milyon yoksul aile kapsam dışında kalırken hanelerin %80'ine 100 sterlinlik enerji ödemesi yapılmasını eleştirmesi haklı bir nokta. Rosebank petrol sahasının onayı kesinleşmeden oradan gelecek gelirlere güvenmek pervasızca olurdu. Petrol ihracatını, yakılmasından kaynaklanan iklim hasarına bir çözüm olarak görmek de aynı şekilde hatalı olurdu.
Bay Healey'nin yaptığı seçimler, çok sık bir şekilde korumayı tercih ettiği mali kısıtlamaları yansıtıyor. 2031-32'de "korunmayan" bütçelerde (savunma, NHS, okullar veya uluslararası yardım dışındakiler) 11 milyar sterlinlik kesinti olacağını iddia etmek gerçekten "inandırıcı" mı? Birçok uzman öyle olmadığını düşünüyor. Savunma bütçesi, diğer departmanların sermaye harcamalarının "yeniden önceliklendirilmesiyle" mi finanse edilmeli? Bay Healey öyle düşünüyor. Başbakan, 2009 tarihli Marmot raporunu eşitsizlikleri azaltma konusunda kutsal kitabı olarak nitelendirmişti; rapor, geniş çaplı bir ekonomik yeniden dengeleme savunuyor. Ancak vergi gelirlerini yeterli yeniden dağıtım olmadan yerelleştirmek, en yoksullara ihtiyaç duydukları yardımı vermek yerine, en zengin yerlere harcayacak daha fazla para verme riski taşıyor. Bay Healey bunu nasıl önleyeceğini henüz açıklamadı.
Küresel olaylar Bay Healey'nin işini çok daha zorlaştırabilir. Hürmüz Boğazı'ndaki uzun süreli bir aksama, reel gelirleri daha da sıkıştıracaktır. Ancak Maliye Bakanı bütçesinde sosyal demokrat, aktif bir devletin ana hatlarını çizdi: rantiyeleri vergilendirmek...