Ulusal Varlık Fonu (NWF) ve İngiliz İş Bankası (BBB) gibi kamu finans kuruluşları için bir Bütçe Sorumluluk Ofisi kurulması artık elzem görünmeye başladı.
Bütçenin iki kazananı şimdiden belli oldu. Bunlar, hükümetin büyüme stratejisinin merkezine hızla yerleşen, devlet destekli yatırım kuruluşları olan Ulusal Varlık Fonu (NWF) ve İngiliz İş Bankası'dır (BBB).
Eski Maliye Bakanı Rachel Reeves her iki kuruma da ek sermaye sağlamıştı, şimdi ise John Healey bu adımı daha da ileri taşıyor. NWF, mevcut 27,8 milyar sterlinlik fonuna ek olarak önümüzdeki beş yıl içinde 15,4 milyar sterlin daha alacak; halihazırda 30,6 milyar sterlini olan BBB'ye ise 5 milyar sterlinlik ek kaynak sağlanacak.
'PuFin' olarak adlandırılan bu kurumlar için sağlanan ek sermaye sayesinde 'ülke genelinde 100.000'den fazla istihdam yaratılacağı' yönünde büyük bir tantana beklenebilir. Bu terim, vergi mükellefleri için kâr elde etmek veya en azından hükümetin borçlanma maliyetini karşılayan ya da aşan bir getiri sağlamak amacıyla doğrudan veya üçüncü taraf fonlar aracılığıyla özel sektör varlıklarına yatırım yapan kamu finans kuruluşlarını ifade etmektedir.
Bu durum, Healey'nin mali kurallarının kısıtlamalarını aşmak için süslü finansal manevralar yapıp yapmadığına dair yeni bir tartışma turunu da beraberinde getiriyor. Reeves, 2024'teki ilk bütçesinde, NWF ve BBB'nin kredileri ile şirketlerdeki hisseleri gibi finansal varlıkların değerinin kamu borcundan düşülmesine olanak tanımak için bu kuralları yeniden yazmıştı.
Destekçilerine göre bu ilke oldukça mantıklı. PuFin'lerin varlıkları değerlerini koruduğu ve hükümetin ek borçlanmasının faizini karşıladığı sürece (kritik bir koşul), bu yatırım artışı sağlamanın bir yoludur. Daha kritik projeler daha erken ve muhtemelen daha ucuza inşa edilebilir; daha fazla şirket, nihayetinde kamu bütçesinin yararına olacak şekilde gelişebilir.
Geçen hafta yayınladığı bir raporda sağ eğilimli Politika Çalışmaları Merkezi (CPS) gibi eleştirmenler, bunu hükümetin gerçek borçlanma seviyesini gizleyen ve Blair dönemindeki özel finansman girişimi gibi sorunlara yol açabilecek bir 'finansal hile' olarak görüyor. CPS, PuFin'lerin kanatlarının kırılması çağrısında bulundu.
Healey'nin CPS'nin tavsiyesini görmezden geleceğini varsaymak yanlış olmaz. NWF ve BBB, onun büyüme teorisiyle, yani özel yatırımı 'teşvik etme' ve parayı bölgelere yayma fikriyle tam olarak örtüşüyor.
Healey'nin lehine söylenebilecek bir şey varsa, o da devlet destekli ortak yatırım araçlarının yeni olmadığıdır. Her görüşten hükümet bunları kullanmıştır. George Osborne bile bir Yeşil Yatırım Bankası kurmuştu. NWF ise, yanıltıcı ismine rağmen (Norveç tarzı bir varlık fonu değildir), bir dereceye kadar Brexit öncesi Avrupa Yatırım Bankası tarafından yapılabilecek altyapı kredilerinin yerini almaktadır. BBB'nin genç ve hızlı büyüyen şirketler için 'ölçek büyütme' sermayesine odaklanması ise, on yıllardır şikayet konusu olan bir boşluğu gidermek için tasarlanmıştır. Her iki kurum da kesinlikle faydalıdır.
Bununla birlikte, potansiyel aşırı kullanım konusunda hala sorular var. NWF ve BBB, PuFin'lerin partiye ekstra bir şeyler katması gerektiği fikri olan 'eklik' (additionality) temel rollerine her durumda sadık kalıyorlar mı? Özel sermayenin yerini almaları amaçlanmamıştır. Özel sermayeyi dışlamak yerine teşvik etmelidirler.
Çizgi bazen bulanık görünebiliyor. Bu köşe yazısı, BBB'nin Octopus Energy'den ayrılan yazılım firması Kraken Technologies'e yatırdığı 25 milyon sterlini sorgulamıştı. Bu nasıl 'küçük işletmelerin ihtiyaç duydukları finansmanı almalarına yardımcı olmak' olabilirdi? Kraken 6,45 milyar sterlinlik devasa bir değere sahipti, yani küçük bir firma değildi; 25 milyon sterlin ise daha geniş bir meblağ içinde yuvarlama hatasıydı.