Dünya Ticaret Örgütü, yakın geçmişinin büyük bir kısmını eskidiğinin söylenmesiyle geçirdi. Cenevre merkezli kuruluş, geçen ay yayınladığı 2026 Dünya Ticaret Raporu'nda, kuralların basitçe 'aşınmasına' izin verilmesi durumunda neler olacağını gözler önüne seriyor.
Rapora göre bu durumun küresel ekonomi için maliyeti oldukça yüksek olacak. Dünyanın rakip jeopolitik bloklara ayrıldığı bir senaryoyu modellenen rapora göre, 2050 yılına gümrük duvarları ve ayrışmalar nedeniyle küresel GSYH normal seyrine göre yüzde 5,1 daha düşük olacak ve ihracat yüzde 18,6 oranında azalacak. Çok taraflı iş birliğinin tamamen çöktüğü daha sert bir senaryoda ise GSYH yüzde 6,9, ihracat ise yüzde 27'ye yakın bir düşüş yaşayacak. Buna karşılık, güçlendirilmiş bir sistem küresel üretime yaklaşık yüzde 2,9 ekleyebilir ve ihracatı yüzde 18'e yakın artırabilir. Bu rakam yaklaşık üç trilyon dolara tekabül ediyor.
Örgütün amiral gemisi niteliğindeki bu rapor, son 80 yıllık ticaret kurallarını mercek altına alıyor. Aynı zamanda sistemde reform yapılması ya da parçalanmaya doğru sürüklenme riskinin göze alınması konusunda net bir uyarı niteliği taşıyor.
DTÖ Başekonomisti Rob Staiger, Reuters'a yaptığı açıklamada ticaret sisteminin "kritik bir kavşakta" olduğunu belirtti. Rapor, ticaret düzenini tehdit eden dört baskı unsununa dikkat çekiyor: Ekonomik gücün kuralların yazıldığı döneme göre çok daha geniş bir coğrafyaya yayılması, hükümetlerin ekonomilerine çok daha fazla müdahale etmesi, dijitalleşme ve küresel değer zincirlerinin ticaretin doğasını kökten değiştirmesi ve büyük güçler arasındaki siyasi sürtüşmelerin sürekli tırmanması.
Zayıflayan bir DTÖ, ticaret için daha riskli bir dünya anlamına geliyor.
Ticaret politikalarını takip edenler için bu tespitlerin hiçbiri yeni değil. Raporun ezber bozduğu nokta ise ortaya koyduğu maliyet etiketi ve rahatsız edici detaylar. Küresel mal ticaretinin yaklaşık yüzde 72'si hâlâ DTÖ'nün en çok kayırılan ülke (MFN) kuralları üzerinden, yani belirli ortaklara özel imtiyazlar tanınmaksızın gerçekleştiriliyor. Dört yıl önce bu oran kabaca yüzde 80 seviyesindeydi. Staiger bu gerilemeyi "endişe verici bir eğilim" olarak nitelendirirken, bu tür değişimler genellikle gürültü koparmadan gerçekleşiyor. Hiç kimse kurallara dayalı düzenin bittiğini resmi olarak ilan etmiyor; ticaret, istisnalar ve ikili anlaşmalar yoluyla, istisna kural haline gelene kadar sessiz sedasız kabuk değiştiriyor.
DTÖ, hükümetlerin gümrük vergilerine, sübvansiyonlara, ihracat kontrollerine ve sanayi politikalarına başvurmasıyla birlikte ticaret politikalarındaki belirsizliğin benzeri görülmemiş seviyelere ulaştığını belirtiyor. Buna karşılık bölgesel ve sektöre özel anlaşmalar hızla çoğalıyor. Güçlü bir çok taraflı çerçevenin yokluğunda bu tür düzenlemeler, ticareti en verimli üreticilere değil, imtiyazlı ortaklara yönlendiriyor ve blokları dışarıdakilere karşı duvarlarını yükseltmeye teşvik ediyor. DTÖ kuralları, üye olmayanlara yönelik ayrımcılığı dizginliyor ve serbest ticaret anlaşmalarının inşasına yön veriyor. Bu disiplin ortadan kaldırıldığında ise ulusal duvarlar örme motivasyonu katlanarak artıyor.
Trump faktörü: Son yıllarda ticaret düzeninin erimesi, bunun arkasındaki en büyük tek aktör anılmadan tartışırılamaz. ABD'nin üst üste olmayan iki Trump yönetimi altında izlediği korumacılık politikası, son seksen yılda ekonomiye yön veren çok taraflılıkla yaşanan kesin bir kopuş oldu.
2018'de ABD'ye yönelik çelik ve alüminyum ithalatına misilleme olarak başlayan süreç, Trump'ın 2025'teki ikinci döneminde canlandırılan ve kapsamı genişletilen bir gümrük vergisi doktrinine dönüştü. Bu hamleler ulusal güvenlik ve ekonomik egemenlik söylemleriyle ambalajlanıyor. Ancak bu mantık oldukça zorlama temellere dayanıyor. Müttefik ülkelerin çeliğine getirilen vergiler bir güvenlik tehdidine yanıt değildi ve neredeyse her şeye uygulanan topyekün gümrük vergileri de bu şekilde savunulamaz. Güvenlik söylemi, tek taraflılığın meşru bir kılıfına dönüşmüş durumda; bu da DTÖ'nün üzerine kurulduğu entegrasyon ve karşılıklılık varsayımını, yani güçlüleri olduğu kadar zayıfları da dizginleme iddiasını altüst ediyor.
Maliyetler teorik olmaktan uzak. Çalışmalar...