Belgrad'da dikkate değer bir deneyin şekillendiğini gördüm. Bundan alınan dersler, huzursuzlukla mücadele eden diğer Avrupa ülkeleri tarafından da alınmalı WikiLeaks'in kurucusu Julian Assange, on yıldan fazla bir süre önce Belgrad'daki bir röportajcıya, Sırbistan'ın "geleceğin ilk önce gerçekleştiği bir ülke" olduğunu söylemişti. Bu ifade, Pazar günkü seçimlerden önceki haftalarda Sırp sosyal medyasında geniş çapta yayıldı, ancak 10 yıl önce mümkün görünmeyecek bir şekilde. O zaman Sırbistan'ın bugün küresel demokratik değişimin ön saflarında yer alabileceğini kim hayal edebilirdi? Pazar gecesi Belgrad'dan gelen görüntüler - sokaklarda dans eden ve ağlayan insanlar, öğrenci hareketini ateşleyen şehir Novi Sad'da ise 1990'lardan bu yana bir binada asılı olan ve hüküm giymiş savaş suçlusu Vojislav Šešelj'in resmini taşıyan bayrağın yıkılması - geleceğin gerçekten geldiği hissini güçlendirdi.
Ülkemi yurt dışından izlerken heyecana ve duyguya katılmamak için kendimi zor tuttum. Bu seçim depreminin ardındaki öğrenci hareketine dahil oldum ve yurtdışına taşınmadan önce yaklaşık altı ay boyunca seçim adayıydım. Benim katılımım, 2024 ve 2025 yıllarında Belgrad'da üniversitenin abluka altındaki fakültelerinde ders verirken başladı. Bu olağanüstü ablukalar sırasında, batı medyasında geniş çapta tartışılmayan bir şey oldu: kolektif bir istihbarat paylaşımının ve Pazar günkü sonucun anahtarı olacak fikir şekillendirme sürecinin ortaya çıkışı.
Neredeyse iki yıl boyunca öğrenciler, lityum madenciliği ve kaynak sömürüsünden yerel oligarkların ekonomik gücüne, ayrıca sağlık ve eğitim gibi konulara kadar Sırbistan ekonomisi ve toplumunun neredeyse her yönünü tartıştılar. Bazen tartışmalar altı saat sürüyordu. Bütün bunlar, öğrencilerin herhangi bir ortak program geliştirmesinden veya geleneksel liberal partileri geride bırakabilecek bir organizasyon kurmasından önce gerçekleşti. Bir anlamda önce bilgi geldi, ardından organizasyon geldi. Dolayısıyla Öğrenci Listesi haline gelen grubun Pazar günkü seçim zaferi, yeni bir siyasi kültürden ortaya çıktı: Yugoslavya'nın çöküşünden bu yana Sırp siyasi arenasında görülmemiş, kolektif özyönetim ve siyasi eğitime dayalı lidersiz bir hareket.
Sırbistan'ın yakın tarihi göz önüne alındığında, bu dikkate değer demokratik deneyim nasıl mümkün oldu? Cevaplardan biri, hareketin, farklı siyasi görüşlere rağmen, otoriter başkan Aleksandar Vučić'in algılanan yolsuzluğuna karşı koymak isteyen geniş bir yelpazedeki insanları bir araya getirme yeteneğinde yatıyor. Yugoslavya'nın yıkılmasının ardından ekonominin doğrudan yabancı yatırıma bağımlı olması nedeniyle, siyasi liderlik yabancı sermayeli şirketlerle yakın ilişkiler kurdu. Vučić'in adı genellikle ülkenin lityumunu çıkarmayı amaçlayan Anglo-Avustralya madencilik devi Rio Tinto gibi çokuluslu şirketlerin faaliyetleriyle iç içe geçiyordu.
Bu bağlamda, tartışmalı lityum meselesiyle ilgili eleştirel bir bilimsel makalenin yayınlanmasının ardından ölüm tehditleri aldım; meslektaşlarımın çoğu benzer korkutmalarla karşılaştı. Ancak büyük ölçekli yatırım projelerine meydan okuyan Sırp vatandaşlarına yönelik kötü muamele de Sırbistan'da kamu bilincini şekillendirmeye başladı. Vučić'in partisi, yanında durmak ve hatta katılmakla suçlanırken, muhalefet partileri yalnızca yetersiz yanıtlar verdi. Öğrencilerin bakış açısına göre parti liderleri, uluslararası projelerin mali gücüyle karşı karşıya kaldıklarında kolayca yozlaşabilecek kişiler olarak görülüyordu. Ve böylece sistemi değiştirmek için