Başbakan Şahbaz Şerif’in vergi reformlarına yönelik direnişe karşı yaptığı uyarı, Federal Gelir Kurulu’nu (FBR) yeniden yapılandırma çabalarını bir kez daha mercek altına aldı. Bu uyarı, Gelir İdaresi Memurları Derneği’nin (IRSOA) reformlara karşı iş bırakma eylemi çağrısı ve ardından birçok memura yönelik uygulanan cezai işlemlerin ardından geldi.
2000 yılından bu yana hükümetler, vergi idaresini yeniden yapılandırmak için Dünya Bankası’ndan yüz milyonlarca dolar borç aldı. Ancak uyum, denetim ve yaptırım süreçlerindeki kalıcı zayıflıklar temel bir soruyu beraberinde getiriyor: Yirmi yılı aşkın süredir tekrarlanan reformlar neden kalıcı sonuçlar veremedi ve en son dönüşüm planı nasıl farklı olacak?
İlk büyük reform girişimi 2000 yılında başladı ve ardından 2004 yılında Dünya Bankası, Vergi İdaresi Reform Projesi için 102,9 milyon dolarlık finansmanı onayladı. 2012 yılına gelindiğinde program; Büyük Mükellefler Birimleri, Bölgesel Vergi Ofisleri, Model Gümrük Müdürlükleri ve mükellef hizmet merkezleri dahil olmak üzere 57 ofis ve tesis kurdu veya modernize etti. Ayrıca bilgisayarlar dahil 11.445 parça ekipmanın yanı sıra araçlar ve iyileştirilmiş ofis altyapısı sağlandı.
Reformlar kısmi otomasyon, evrensel beyan usulü ve satış vergisi ile federal tüketim vergisi idaresinin Gümrük'ten Gelir İdaresi'ne devrini getirdi. Ancak manuel prosedürlerin devam etmesi verimlilik kazanımlarını sınırladı. Yatırımların çoğu, gelir toplamaktan ziyade çalışma koşullarını iyileştirmeye yönelik göründü. Dünya Bankası’nın 2012 tarihli tamamlama raporu, yaklaşık 48,4 milyon dolarlık harcamayı kaydetti ve projenin sonucunu “orta derecede yetersiz” olarak derecelendirerek sürdürülebilirlik konusunda yüksek risk uyarısında bulundu.
2000 yılından bu yana art arda gelen reformlar sonuç vermedi; teknolojiye yapılan yatırım, işlemleri belgeleyecek merkezi bir veri tabanı olmadan etkisiz kalmaya mahkum görünüyor.
Eski FBR Başkanı Şabbar Zaidi, görev süresi boyunca reformlar için 200 milyon doların üzerinde kaynağı olduğunu ancak temel kurumsal değişiklikler olmadan başarılı olması muhtemel olmayan projelere harcamamayı tercih ettiğini söylüyor. Zaidi, hükümet işlemleri kaydetmek ve belgelemek için merkezi bir ekonomik veri tabanı kurmadığı sürece teknolojiye yapılan yatırımın etkisiz kalacağını savunuyor. Ekonomik faaliyetlere dair güvenilir veriler olmadan vergi memurlarının beyan edilen geliri etkili bir şekilde doğrulayamayacağını veya gizli geliri tespit edemeyeceğini belirtiyor. Bu nedenle öncelik, idari reformlara daha fazla para harcamaktan ziyade ekonomik işlemlerin belgelendirilmesi olmalıdır.
Önceki projenin olumsuz değerlendirmesine rağmen Dünya Bankası, 2019 yılında Pakistan Gelir Artırma Programı kapsamında 400 milyon dolar, ardından 2025 yılında 70 milyon dolarlık ek finansmanı onayladı. İki proje için onaylanan toplam finansman 572,9 milyon dolara ulaştı, ancak bu rakam fiili harcamaları temsil etmiyor.
Önemli bir kurumsal değişiklik 2009 yılında, satış vergisi ve federal tüketim vergisini gelir vergisi idaresiyle birleştiren Gelir İdaresi’nin (IRS) kurulmasıyla gerçekleşti. Bu yeniden yapılandırma, Gümrük memurlarının direnişini ve yetki, kıdemli pozisyonlar ve kariyer ilerlemesi konusundaki anlaşmazlıkları tetikledi. Her iki hizmet birimi de daha sonra düzinelerce yeni müdürlük ve saha oluşumuyla örgütsel yapılarını genişletti. Bu genişleme, yeni oluşumların operasyonel ihtiyaçları mı karşıladığı yoksa terfi ve atamalar için alan mı açtığı konusunda soru işaretleri yaratıyor. Personel yapıları, harcamalar, örtüşen sorumluluklar ve gelir toplamaya katkıları tartışma konusu olmaya devam ediyor.