Tarihte bireylerin rolüne ilişkin asırlık tartışma devam etmektedir. Liderler tarihi mi şekillendirir, yoksa tarih alttaki sosyal ve ekonomik yapıların bir ürünü müdür? Liderler toplumda değişim yaratabilir ve ulusal sonuçları belirleyebilir mi? 'Büyük adam teorisi'nin savunucuları, tarihin büyük liderlerin biyografisi olduğunu öne sürmüşlerdir. Bu durum, ekonomik ve sosyal güçlerin belirleyici olduğunu ve bireylerin yapabileceklerine kısıtlamalar getirdiğini iddia eden diğer kişiler tarafından itirazla karşılanmıştır. Fakat bireyler, kriz anlarında yapıları aşabilir mi?
Kışkırtıcı yeni bir kitap bu tartışmaya dahil oluyor. *Profits, Prophets, Coaches, and Kings: (When) do Leaders Make a Difference* adlı eserinde Jared Diamond, bireysel liderlerin toplumlarının gidişatını değiştirip değiştiremediğini inceliyor. Bu çalışma, Amerikalı yazara büyük bir şöhret kazandıran ve Pulitzer Ödülü'nü getiren önceki kitaplarından bir kopuş niteliği taşıyor. Ancak yazarın 1997 yılındaki çok satan *Tüfek, Mikrop ve Çelik* adlı kitabı ile diğer eserleri, coğrafi determinizm ve insan iradesini (ajansını) küçümseme suçlamalarıyla eleştirileri de üzerine çekmişti. Son kitabı ise bu bakış açısını tersine çeviriyor. Siyaset, iş dünyası ve spor alanlarında, bireysel liderlerin çevrelerindeki dünyayı şekillendirmede belirleyici bir rol oynayıp oynamadığını ve eğer oynuyorlarsa hangi koşullar altında bunu gerçekleştirdiklerini inceliyor. Istisnai bir birey ile tarihsel koşullar arasındaki etkileşimin başarısızlığı ya da başarıyı nasıl belirlediğini ele alıyor.
Kitabın başında Diamond, Mart 1930'da Adolf Hitler'in arabasına büyük bir tırın çarptığı ve Hitler'in bu kazadan sağ kurtulduğu olayı anlatıyor. Üç milyon insanın öldürüldüğü Holokost'u ve II. Dünya Savaşı'nı başlatan Hitler, bu olaydan üç yıl sonra Almanya şansölyesi olmuştur. Yazar, eğer Hitler o trafik kazasında ölseydi bu korkunç olayların yaşanıp yaşanmayacağını sorguluyor. Bazıları işlerin çok farklı gelişeceğini savunurken, diğerleri Almanya'ya Versailles Antlaşması ile dayatılan aşağılanmaya, maruz kaldığı hiperenflasyona ve antisemitizmin Hitler'in iktidara yükselişinden çok önce ülkede derinden kök salmış olduğuna işaret edecektir. Bu durum, Hitler'in gerçekten bir fark yaratıp yaratmadığına karar vermeyi zorlaştırmaktadır. Diamond'ına göre bu örnek, liderlerin iyi ya da kötü yönde sonuçları belirleyip belirlemediği sorusunu somutlaştırmaktadır.
Bireylerin tarihi şekillendirmede oynadığı rol, asırlık bu tartışmada her zaman ihtilaflı bir konu olmuştur.
Diamond, bu tartışmada birbiriyle yarışan üç düşünce okulundan bahsetmektedir. Bunlardan biri, istisnai ve kahraman liderlerin tarihi belirlediğini görür. Zıt görüş ise liderlerin koşullar tarafından kısıtlandığını ve olaylar üzerinde çok az etkiye sahip olduğunu savunur. Aradaki bir görüş ise bireysel liderlerin bazen bir fark yarattığını bazen de yaratmadığını öne sürer. Yazarın kitabı bu tartışmada orta bir yol izlemektedir. Yazara göre asıl kilit soru, liderlerin hangi koşullar altında bir fark yaratabileceğidir.
Diamond, liderlerin tarih üzerindeki etkisini tartışırken 'Hamlet testi' adını verdiği bir kıstas ortaya koymaktadır. Bu kıstas, değerlendirilen bireyle benzer bir sonuca ulaşmak için çağdaş herhangi bir kişinin kıyaslanabilir niteliklere sahip olup olmadığını ifade eder. Shakespeare'in durumunda, eşsiz yeteneği, Shakespeare yazmasaydı başka hiçbir Elizabethan yazarın Hamlet'i yazamayacağı anlamına geliyordu. Yazar, bağımsız Botsvana'nın ilk devlet başkanını Hamlet testini geçen siyasi bir figür olarak örnek göstermektedir. Seretse Khama'nın politikaları, ülkesini iyi yönetilen bir yere dönüştürmüş; ülke iç savaşlara kurban gitmemiş veya elmas gelirleri gösterişli projeler uğruna israf edilmemiştir. Botsvana'nın doğuştan gelen avantajlarını ve kabile lideriとしての konumunu iyi değerlendirmiş olmasına rağmen, ülkesine yaptığı katkılar onun önderliği olmadan gerçekleşemezdi...