Hukukun içinde bulunduğu durum ve hukuk kurumlarındaki kriz bizi bir adım geri atmaya ve adalet fikrinin kendisini sorgulamaya davet ediyor. Özellikle de ülke tarihinde böyle belirleyici seçimlerin yaşandığı bir dönemde. Adalet sistemindeki kriz, bireysel ve toplumsal adalet özlemlerini demokrasiye ve oylamaya taşıyor. Bu nedenle demokrasi ve adalet fikirlerini ilişkilendiren tartışmaları analiz etmek önemlidir. Bu konuda hukukçular ile politik ekonomi teorisyenleri arasında eski ve ilginç bir tartışma var.
John Rawls ve Adalet Teorisi, genç profesör Amartya Sen Harvard'a geldiğinde zirveye ulaşmıştı. Sadece Adalet Fikri'nde açıkça ortaya konan ünlü Rawls ile olan anlaşmazlık, belki de bilimsel üretiminin çoğunun yol gösterici konusuydu, yani belki de Sen, teorilerinin çoğunu, akademik yaşamının başlangıcında büyük bir figür olan birine karşı veya onu eleştirerek inşa etmişti. İktisat teorisindeki çalışmalarının yoksulluk konusu üzerinde yoğunlaşması, açıkça gençliğinde kendisini etkileyen konularla (Hindistan'daki yoksulluk gibi) ilgili olmasının yanı sıra, Rawls'un özel olarak reddettiği adaletle ilgili tezlerine de belli bir şekilde yanıt olarak inşa edilmiştir. Eleştiri ve akademik tartışma içgüdüsü bu nedenle kariyerinin ardındaki önemli bir itici güçtür.
Rawls'a göre adalet, her bölgenin sosyal ve ekonomik özelliklerinden bağımsız olarak, mutlak olarak, aşkın bir şekilde tanımlanabilecek bir kavramdır. Bu amaçla, aşkın bir kavram olarak adaletin (sürecin doğal bir sonucu olarak) gerçekleşebilmesi için demokratik prosedürlerin, demokrasiyi ve insan haklarına saygıyı garanti eden kurumların garanti altına alınması için bir toplumsal sözleşmenin varlığı gerekli olacaktır. Bu nedenle hukuksalcı geleneğe mükemmel bir şekilde uyar. Amartya Sen bu sonuca katılmıyor. Aşkın bir adalet anlayışına ulaşmanın mümkün olmadığını anlar. Adalet son derece karşılaştırmalı bir kavram olacaktır. Aslında bu eleştiriniz akademik kariyeriniz boyunca tartışılan diğer iki kavramla da bağlantılı. Bunlardan ilki, son derece karşılaştırmalı bir kavram olan yetkiler veya yeteneklerdir (fiziksel, yasal ve ekonomik olanakları içeren geniş bir kavram).
İkinci ve daha ilginç olan sosyal seçim teorisi. Sen, Condorcet ve Arrow'un imkansızlık teoremlerini yeniden ele alıyor. Her ikisi de kişiler arası fayda karşılaştırmasının zorluğunu (veya fiilen imkansızlığını) göstermektedir. Bunun nedeni, parametrelerin yokluğunda, bireyler için farklı tercih dereceleriyle birden fazla seçeneği karşılaştırmanın ve sınıflandırmanın imkansız olmasıdır. Çıkmazın çözümü tam olarak toplumun tercihlerinin karşılaştırılmasına olanak tanıyan belirli değerlerin oluşturulması gibi görünüyor. Ona göre bu değerler, eğer seçimlerin mükemmel bir şekilde sınıflandırılmasına izin vermiyorsa, büyük adaletsizliklerin tespit edilmesine olanak sağlayacaktır. Adalet teorisi mutlak ve aşkın bir çözümden göreceli ve referanslı bir şeye dönüşecektir. Büyük haksızlıkların tespit edilmesine imkan sağlayacak şekilde düzenlenmelidir.
O halde sorun, her zaman uyumlu olmayan her iki hedefin de takip edilmesine olanak tanıyan temaların veya kaygıların nasıl seçileceğidir. Kurumsal süreçlere mutlak saygı ile adil sonuçların (büyük adaletsizliklerin oluşmamasını garanti eden) nasıl garanti edileceği. Başka bir deyişle: demokrasilerin büyük ölçekli kitleleri ortadan kaldırma konusunda tutarlı bir şekilde başarılı bir sistem olduğu kanıtlanmamıştır.