Geçtiğimiz hafta, Amerika Birleşik Devletleri başkanı Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kürsüsüne çıktı ve yüksek sesle “İslam Cumhuriyeti'ni yok edip bunu çabucak mı yapmalıyım” diye sordu. Donald Trump daha sonra Venezuela'nın petrolüne dönerek, “Ganimet galibinindir, bunu hepiniz duymuşsundur…” dedi.
Bu açıklamaları, İran savaşının sekizinci ayına yaklaştığı ve BM İnsan Hakları Konseyi'nin ABD'nin savaş suçları işlediğine dair “makul gerekçeler” bulduğunu açıklamasından bir hafta sonra yaptı. Aynı konuşmada Trump, ABD'nin yapay zeka konusundaki küresel düzenlemelere katılmayacağını söyledi ve ülkeleri Uluslararası Ceza Mahkemesini terk etmeye çağırdı.
Bu ay başka yerlerde tablo çok farklı görünüyordu. Kırgızistan'ın Bişkek kentinde, Şanghay İşbirliği Örgütü'nün (ŞİÖ) 10 üye devletinin tamamı 25. yıl dönümünü kutlamak için bir araya geldi. 2001 yılında altı üyeli bir kulüp olarak başlayan blok, bu yılki zirvede Bişkek Deklarasyonu ile birlikte 27 belgeyi onayladı; deklarasyonda ABD ve İsrail'in İran topraklarına yönelik askerî saldırıları uluslararası hukukun ihlali olarak kınandı.
Bişkek zirvesi, blokun bir yıl önce oluşturulması konusunda anlaşmaya varmasına rağmen, önerilen ŞİÖ Kalkınma Bankası'nın kuruluşunu ilan etmekten kaçındı.
Günler sonra Yeni Delhi'de, 11 BRICS üyesi oybirliğiyle Yeni Delhi Deklarasyonu'nu kabul etti. Uzlaşı belgesinde Orta Doğu'da “azami itidal” çağrısında bulunuldu ve BM Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmayan tek taraflı yaptırımlar eleştirildi. Belge ayrıca ABD'yi doğrudan adını anmadan küresel ticaret savaşını hedef aldı. Ev sahibi Başbakan Narendra Modi, Küresel Güney'e başka yerlerde belirlenen kuralları kabullenmek yerine bir “kural şekillendirici” olmaya çağrısında bulundu.
Cornell Üniversitesi'nden siyaset bilimi ve Çin dış politikası uzmanı Allen Carlson, BRICS'in güçlü bir Batı dışı blok olarak ortaya çıkmasının, küresel güç dengesinin son yirmi yılda nasıl değiştiğini açıkça gösterdiğini belirtti. “BRICS artık başlangıç aşamasında olan bir güç bloğu değil, merkezinde Çin'in bulunduğu, yükselen uluslararası düzenin çekirdeğidir… Başkan Trump ve danışmanları dünyanın hâlâ Washington etrafında döndüğünü açıkça düşünüyor ancak bu durum artık geçerli değil” dedi.
“Bu durum, Şi’nin yurt içi ve yurt dışındaki becerisi kadar Amerikan’ın kendi kendine açtığı yaraların da bir sonucudur… Ancak iyi ya da kötü, görünüşe göre kasabada yeni bir şerif var.”
Çin bu mimarinin merkezinde yer alıyor ve finansal ayağı artık oldukça güçlü. Washington'ın itirazlarına rağmen 2016 yılında kurulan Astya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB), onaylı üye sayısını 111'e çıkardı. İlk on yılında, 40 üye devletteki 361 proje için yaklaşık 70 milyar ABD doları onayladı. Üyeleri arasında Liechtenstein hariç AAA notuna sahip her egemen devletin yanı sıra G20 ülkelerinin 17'si yer alıyor.
İran savaşı aynı zamanda Çin'in, günlük ortalama işlem hacminin mart ayında 134 milyar ABD dolarına ulaştığını bildiren Sınırlar Ötesi Parasal Takas Sistemini (CIPS) de test etti. İran, Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerden ücret talep etti ve ödemeleri CIPS üzerinden Kunlun Bankası aracılığıyla Swift sistemi dışına çıkarak yuan cinsinden veya kripto para olarak kabul etti. Bu tür kanallar, dolar hakimiyetinin temel direklerinden biri olan finansal yaptırımların gücünü zayıflatıyor.
Diğer orta güçler ise denge politikasını sürdürüyor. Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ülkesinin NATO ve Batı ile bağlarını korurken tam ŞİÖ üyeliğini değerlendireceğini söyledi. Birleşik Arap Emirlikleri yetkilileri, petrol ödemeleri için yuan kullanmak zorunda kalabileceklerini belirtti. Ekonomist Paul Krugman'ın da gözlemlediği gibi, Körfez devletlerinin eylemleri şu gerçeği ortaya koymaktadır...