Malay takımadalarındaki Borneo adasına yakın zamanda yaptığım bir ziyaret sırasında, yağmur ormanlarıyla kaplı adanın kıyısında, Çinli bir kadın girişimci tarafından işletilen bir karides çiftliğine rastladım. Bir mangrov ormanının arkasındaki deniz suyu rezervuarını kullanarak dünya çapında karides ihraç eden bir işletme kurmuştu. Aklım Pakistan'ın Sindh ve Belucistan boyunca uzanan 1.058 kilometrelik kıyı şeridine kaydı. Neden bu tür su ürünleri yetiştiriciliğini bu kadar az görüyoruz diye merak ettim. Aklıma Sindh'in Gharo şehrinde yakın zamanda kurulan bir kuluçkahanenin sahibiyle yaptığım bir konuşma geldi. Bana en büyük endişelerinden birinin yavruları hızlı ve güvenli bir şekilde Muzaffargarh, Pencap'taki balık ve karides çiftliklerine nakletmek olduğunu söyledi.
İroni beni etkiledi. Kuluçkahane, Sindh kıyı kesiminde, denize ve İndus deltasına yakın olmasına rağmen, yavru balık ve karideslerin çiftlik bulmak için karadan yüzlerce kilometre içerilere gitmesi gerekiyor. Ona insanların neden Sindh'de balık ve karides yetiştiriciliğine yatırım yapmadıklarını sordum. Yeterli yatırımcının olmadığını ve iş ortamının da destekleyici olmadığını söylemek dışında net bir cevabı yoktu. Ancak yatırımcı eksikliği aslında bir açıklama değil. Bu başlı başına bir sorudur. Sindh'in kırsal kesimindeki sorun sermaye eksikliği değil, sermayenin yoğunlaşması ve küçük işletmelerin sanayiye dönüşebileceği koşulların yaratılamaması olabilir. Sindh verimli topraklara, uzun bir kıyı şeridine ve bir nehre, ayrıca bol miktarda tarımsal ürüne, hayvancılığa, balıkçılığa ve geleneksel el sanatlarına sahiptir. Ancak bu potansiyelin büyük bir kısmı tarımın ötesinde istihdam yaratabilecek yerel işleme, paketleme ve soğuk zincir işletmelerine aktarılmadı. Bu neden olmadı?
Ekonomi tarihçisi İmran Ali, İngiliz kanal kolonilerinin 19. yüzyılın sonlarından itibaren Batı Pencap'ı nasıl dönüştürdüğünü belgeledi. Sulama, yarı kurak arazilerin ekime açılmasını sağladı, ticari tarımı teşvik etti ve yeni yerleşim yerleri ile pazar kasabalarının büyümesini teşvik etti. Sömürge projesi aynı zamanda gelir, siyasi ve askeri hedeflere de hizmet ediyordu. Sebepleri ne olursa olsun, ekonomik manzara dönüşüme uğradı. Özellikle 1932'de Sukkur Barajı açıldıktan sonra Sindh de bir sulama devrimi yaşadı. Ancak belki de bu yeni tarımsal zenginliğin aşılandığı toplumsal yapı farklıydı. Ekonomist Mahmood Hasan Khan, Pencap'ın bazı bölgelerinde küçük toprak sahibi-kültürcülerin ve pazar ilişkilerinin arttığına, Sindh'de ise eski toprak ağası-ortakçı yapısının çok daha güçlü kaldığına dikkat çekiyor. Ekonomist Akmal Hussain, çiftçilerin yatırım yapma konusunda daha fazla teşvike sahip olduğunu, bunun da potansiyel olarak sanayileşme için gereken tasarruf ve talebi yaratabileceğini savunuyor.
Tarımsal gelirin daha az sayıda elde yoğunlaştığı yerlerde yatırımın şekli farklı olabilir. Ancak Sindh'in içinde bulunduğu durumu sadece "feodalizm"e başvurarak açıklamak çok kolay olurdu. Politik iktisatçı Akbar Zaidi, Pakistan'da tarımın önemli bir kapitalist dönüşümden geçtiğini savunuyor. Ticarileşme ve 'Yeşil Devrim' kapitalist çiftçileri, makineleri ve ücretli emeği ve bazı bölgelerde küçük imalatçıları, vasıflı işçileri ve hizmet işletmelerini beraberinde getirdi. Sindh'in şeker fabrikaları, pamuk çırçır ve pirinç değirmenciliği, tarımsal zenginliğin endüstriyel sermayeye dönüştüğünü gösteriyor. Ancak varlıklı ailelerin sahip olduğu büyük işletmeler, geniş bir bağımsız işletme tabanıyla aynı şey değildir. Her ikisi de yatırımı ve kapitalizmi temsil ediyor, ancak ikincisi çok daha geniş bir girişimci sınıf yaratıyor. Transpoya yatırım yapan bir çiftçi