Medya okuryazarlığı bildiklerimizin, bilmediklerimizin ve başkalarına aktardıklarımızın sorumluluğunu almak anlamına gelir. Her cep telefonunun bir araç olduğu bir dünyada bu beceri yaşam becerilerimizin bir parçasıdır. Mehr haber ajansı, din, alan ve düşünce servisi, Saman Safalgar; Günümüz dünyasında insanlar bilgiye diğer çağlardan daha fazla ulaşabilmektedir. Binlerce haber, görsel, video, analiz, görüş ve anlatımla birkaç saniyede karşılaşmak için elinize cep telefonunuzu almanız yeterli. Sosyal ağlar haber üreten ve tüketen arasındaki mesafeyi büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Her kullanıcı aynı zamanda bilginin izleyicisi, üreticisi ve yeniden yayımlayıcısı olabilir. Bu gelişme, kamuoyunun farkındalığını artırmak için büyük bir fırsat olmakla birlikte, diğer yandan yanlış, eksik veya yanıltıcı bilgilerle karşılaşma olasılığını da artırmaktadır.
İşte bu noktada medya okuryazarlığı kavramı önem kazanmaktadır. Medya okuryazarlığı her habere karşı karamsar olmak ya da medyaya güvenmemek anlamına gelmez; daha ziyade sorma, araştırma ve ayırt etme becerisi anlamına gelir. Medya okuryazarı bir kişi, bir içeriğe inanmadan veya yeniden yayınlamadan önce kendisine bu içeriği kimin yayınladığını sorar. Kaynağı nedir? Diğer bağımsız kaynaklar bunu doğruladı mı? Çıkış tarihi belli mi? Resim veya video aynı olayla mı ilgili? Ve en önemlisi, içerik duygularımı harekete geçirmeye mi çalışıyor yoksa bana uygulanabilir bilgiler mi sağlıyor? Sosyal medya ile geleneksel medya arasındaki önemli farklardan biri bilginin yayılma hızıdır. Bir haber ya da söylenti kısa sürede binlerce, milyonlarca kullanıcıya yayılabilir. Böyle bir ortamda erken yayınlamak bazen daha doğru yayınlamanın önüne geçiyor.
Dünya Sağlık Örgütü, doğru ve yanlış bilgilerin birikmesini ve yaygın biçimde yayılmasını tanımlamak için bilgi salgını kavramını kullanmıştır. Kuruluşa göre, bilgi hacminin çok büyük olması, özellikle yanlış bilgilerin de eklenmesiyle, geçerli bilgilerin bulunmasını zorlaştırabiliyor ve halk sağlığı gibi alanlarda gerçek sonuçlar doğurabiliyor. Bu nedenle medya okuryazarlığının ilk ilkelerinden biri hız ile güvenilirliği karıştırmamaktır. Bir yazının kısa sürede binlerce kez görülmesi ya da yeniden yayımlanması, tek başına onun doğruluğu için bir sebep değildir. Duygusal içerikler neden daha fazla görülüyor?
Sosyal ağlar yalnızca tarafsız ilan panoları değildir. Bu ağların akıllı sistemleri kullanıcıya daha fazla içerik sunmaya çalışır ve kullanıcının buna tepki verme olasılığı daha yüksektir. Yani kullanıcının tıkladığı, yorum yaptığı, takip ettiği veya başkalarına gönderdiği içerik. Bu nedenle korku, öfke, şaşkınlık ya da heyecan gibi duyguları uyandıran içerikler daha fazla ilgi çekebilmektedir. Böyle bir durumda, belirsiz ve heyecan verici bir başlık, ayrıntılı, çok sayfalı bir rapora göre çok daha hızlı görülebilmektedir. İşte yaygın bir hata: Daha sık görülen şeyin mutlaka daha önemli veya doğru olduğu anlamına gelmez. Bazen doğru bir haber sakin ve belgesel üslubuyla daha az dikkat çekerken, doğrulanmamış bir iddia da yarattığı heyecan nedeniyle kısa sürede yaygınlaşıyor. Bu nedenle ziyaret sayısı ve yeniden paylaşım sayısı gerçeğin ölçüsü olmamalıdır.
Sorun yalnızca sosyal ağların akıllı sistemleri değil. İnsan zihni bilgiyle uğraşırken de hata yapabilir. Önceki inançlarımız, deneyimlerimiz veya varsayımlarımızla tutarlı olan bilgiler genellikle daha kolay kabul edilir. Öte yandan bakış açımızla çelişen bilgilere daha sert davranabiliriz. Bu da eleştirel düşünmenin önemini gösteriyor. Eleştirel düşünme, aynı fikirde olduğumuz materyaller hakkında bile soru sorabilmek, görüşümüze aykırı olan materyali bile fikir ayrılığı nedeniyle reddetmemek anlamına gelir. Aslında medya okuryazarlığının bize neye inanacağımızı söylemesi değil, bize bir iddianın ne kadar inandırıcı olduğunu nasıl belirleyeceğimizi öğretmesi gerekiyor. e