Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, BM Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) mevcut veto sisteminin "adaletsiz" olduğunu ve "küresel istikrar ile barışı" engellediğini savunarak, konseyin beş daimi üyesinin veto yetkisini kaybetmesi çağrısında bulundu.
Bu çağrı, beş daimi ve 10 dönemsel (geçici) üyeden oluşan BMGK'nin, İsrail'in Gazze'deki savaşından Rusya'nın Ukrayna'daki savaşına ve Hürmüz Boğazı'na kadar pek çok konuda çıkmaza girdiği bir dönemde geldi.
Beş daimi üyeden biri olan ABD, son üç yılda İsrail-Filistin çatışmasıyla ilgili yedi karar tasarısını veto etti; bunlardan beşi Gazze'de ateşkes çağrısı niteliğindeydi.
Rusya'nın vetoları ise BMGK'nin Ukrayna'daki savaşla ilgili herhangi bir bağlayıcı karar geçirmesini engelledi.
Perşembe günü New York'ta gazetecilere konuşan Erdoğan, "Veto mekanizması lağvedilsin... Sadece beş üyeyi koruyan bir BM modelinden, tüm üyeleri kucaklayan bir mekanizmaya geçelim" dedi.
Peki, Erdoğan'ın bu çağrısı gerçeğe dönüşebilir mi ve vetoun kaldırılması BMGK için ne anlama gelir?
Veto, konseyin beş daimi üyesi olan ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin'e tanınan, herhangi bir esaslı karar tasarısını veto etme özel yetkisidir.
Bu durum, BMGK'nin 15 üyesinden 14'ü bir karar tasarısı lehinde oy kullansa bile, beş daimi üyeden (P5) herhangi birinin tek bir vetosunun tasarıyı suya düşürebileceği anlamına gelir.
Erdoğan, BMGK'nin tamamen elden geçirilmesi çağrısında bulundu. Bu çağrı, konseyde daimi üyeliğin sona erdirilmesini ve veto yetkisinin ortadan kaldırılmasını da içeriyor.
22 Eylül'de Bloomberg'de yayımlanan makalesinde görüşlerini dile getiren Erdoğan, sekiz on yıl önce geliştirilen BMGK'nin mevcut yapısının değişen dünyanın ihtiyaçlarını artık karşılamadığını ve tek bir ülkenin daha geniş uluslararası toplumun iradesini bloke etmemesi gerektiğini yazdı.
Erdoğan, "Küresel krizlerin çözümünün bir avuç başkentin iradesine bırakılması, günümüz dünyasının gerçekleriyle artık bağdaşmamaktadır" diye yazdı.
Erdoğan ayrıca, tüm BMGK üyelerini belirli süreler için seçmesi gerektiğini belirttiği BM Genel Kurulu'na (BMGK) daha geniş yetkiler verilmesi çağrısında bulundu. Konseyde görev almak isteyen ülkelerin bu nedenle "seçimler yoluyla üye devletlerin çoğunluğunun güvenini yeniden kazanmak" zorunda kalacağını ifade etti.
Erdoğan, BM Genel Kurulu'ndaki son konuşmasında bu girişimi destekleyerek, "190'dan fazla ülkenin iradesinin beş ülkenin hevesine tabi olduğu bir sistem ne adaldır ne de tam anlamıyla güven tesis etme kapasitesine sahiptir" dedi.
Vetoun resmi olarak sona erdirilmesi, BM Şartı'nda bir değişiklik yapılmasını gerektirir.
108. Madde uyarınca bu, BM Genel Kurulu'nun üçte ikisinin onayını ve tüm daimi üyeler dahil olmak üzere BM üyelerinin üçte ikisinin onaylamasını gerektirir. Başka bir deyişle, P5 ülkelerinin kendi veto haklarından vazgeçmeyi imzalamaları gerekir.
2015 yılında Fransa ve Meksika, P5 ülkelerine soykırım ve insanlığa karşı suçlar gibi toplu zulümler içeren kararlarda vetolarını askıya almaları çağrısında bulunan bir önerge sunmuştu.
Bu girişim, P5 devletleri arasında "kolektif ve gönüllü bir anlaşmaya" dayanacaktır.
Girişim son zamanlarda yeniden ivme kazandı; P5 üyesi İngiltere de dahil olmak üzere 21 devlet, son dört ay içinde buna destek verdi.
Fransız hükümetine göre bu durum, destek veren toplam BM üye devlet sayısını 128'e yükseltti; bu sayı, BM Genel Kurulu'nda bir tasarının geçmesi için gereken sayının sadece bir altında.
Böyle bir karar tasarısı bağlayıcı olmasa da savunucular, bunun acil durumlarda P5 devletlerinin oylarını saklı tutmaları konusunda üzerlerinde daha fazla baskı oluşturacağını umuyor.