Yine ödülsüz bir yıl. 2026 yılı bilimsel Nobel ödüllerinin altı laureatı (üçü tıp, biri fizik, ikisi kimya) arasında hiç kadın yer almıyor. Elbette Kanadalı yazar Anne Carson'a edebiyat Nobel'inin, ardından Güney Afrikalı avukat Navanethem Pillay'a barış Nobel'inin verilmesi, hafta sonunda parite dengesini biraz olsun yeniden kurdu. Ancak bu durum, bilim tarafındaki kadın çölünü daha da gölgeleme riskini taşıyor.
Bilim insanlarını ödüllendiren çok sayıda uluslararası ödül arasında Nobel'ler özel bir yer tutuyor. Sadece en prestijli ve finansal olarak en iyi desteklenenler arasında yer aldıkları için değil: Her kategori için yaklaşık 1 milyon euro, iki veya üç kişiye paylaştırılabilecek bir miktar. Bilim çevrelerinde yer alan veya bu alana ilgi duyanlar için Nobel haftası yılın en önemli anlarından biridir. Ancak 2026'da tek ilerleme, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi genel sekreteri bir kadın olan Ellen Moons'un, ödüllerin 1901'deki kuruluşundan bu yana ilk kez fizik ve kimya alanındaki kazananların isimlerini açıklamasıyla sınırlı kaldı.
Bu tamamen erkeklerden oluşan kazananlar listesi sadece üzücü bir yol kazası değil. Sadece en yakın yılları konuşmak gerekirse, 2024 ve 2021 yıllarında da durum aynıydı. Yüz yirmi beş yıllık varlığı boyunca tıp, fizik ve kimya alanındaki Nobel Ödülleri yalnızca 27 kadını – veya daha doğru bir ifadeyle, kimya ve fizikte bu ödülü alan Marie Curie ile birlikte 26 kişiyi – ödüllendirdi. Yani 668 ödülün sadece %4'ü. Durum çok yavaş bir şekilde iyileşiyor. 2000 yılından bu yana kadınlar, fizik dalındaki 72 Nobel ödülünden sadece üçünü, kimya alanında verilen 70 ödülün beşini ve tıp dalında verilen 66 ödülün sekizini alabildiler.
Cam tavanın nedenleri bilinmektedir. Tarihsel olarak kadınlar bilimsel eğitimlere daha geç erişmişlerdir; ve kimyager ve Femmes & Sciences derneğinin eski başkanı Françoise Conan'ın açıkladığı gibi kariyer yolları daha kısıtlıdır. Kadın araştırmacıların keşiflerinin görünmez kılındığı ve erkeklere atfedildiği bir olgu olan Matilda etkisinden bahsetmiyorum bile.
Eleştirilerin hedefindeki Nobel ödüllerini veren akademiler bu dengesizliği kabul ettiler ve adaylık prosedürlerini değiştirmeye başladılar. 2021 yılında İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nin eski genel sekreteri, aday önermeye davet edilen bilim insanları arasında kadınların oranını artırma ve Nobel komitelerini bu konuda bilinçlendirme iradesinden söz etmişti. Ancak aday belirleme süreci hâlâ şeffaf değil ve bu önlemlerin etkisi oldukça belirsiz. Kimse cinsiyet kotası ilkesini benimser görünmese de, asgari bir dengeye giden yolun uzun sürme riskine karşı önemli bir ek çaba şarttır.
Parite konusuna gösterilecek siyasi bir dikkat meyvelerini verebilir. Bilimde birçok alandaki dikkat çekici gelişmeler çok açık seçenekler sunmaktadır. Ve sonuçta, son on edebiyat Nobel'inden beşini kadınlara ve barış Nobel'leri için de aynı sayıda ödülü vermek için kotalara ihtiyaç duyulmamıştı.
Kadın bilim insanlarının dernekler bünyesinde harekete geçmesi, Bilimler Akademisi gibi kurumların kararlı duruşları bu hareketi hızlandıracak mı? Kız çocuklarına bilimsel eğitim alma arzusu, kadınlara ise araştırma kariyeri yapma isteği aşılamak için...