1945 yılında Karaçi'de doğan, Marksist iktisadın dev ismi ve New York'taki The New School'un profesörü Anwar Shaikh geçtiğimiz hafta hayatını kaybetti. Babasının Dışişleri'nde görev yapması nedeniyle ailesi Malezya, Kanada, Kuveyt ve son olarak ABD gibi ülkelerde sık sık yer değiştirdi. 2016 yılına ait biyografik bir notta daha sonra ifade edeceği üzere, iktisatla ilk kez Kuveyt'te tanışmıştı: Petrol ekonomisinin parıltılı altyapısının ortasında dururken, servetin büyüklüğü ile onu üretenlerin yoksulluğunu bağdaştıramıyordu. Ortadaki bariz soru "neden?" idi. Sonraki yarım yüzyılını bu soruya ve bununla bağlantılı diğer sorulara bir cevap inşa ederek geçirdi.
Shaikh'in çalışmalarıyla ilk kez lisans yıllarımda, Aasim Sajjad Akhtar'ın Kalkınma ve Azgelişmişlik Siyasal İktisadı dersinde karşılaştım; bu derste, Eatwell, Milgate ve Newman tarafından 1990 yılında Marksist iktisat üzerine derlenen bir seçkide yayınlanan, Marx'ın sömürü teorisinin Shaikh tarafından kaleme alınmış dört sayfalık kısa bir açıklaması yer alıyordu. Kendim de akademisyen olduktan bir süre sonra, onun siyasal iktisata yaptığı katkılara yönelik daha kalıcı bir ilgi duymaya başladım. Bunların birçoğu gelişmiş kapitalist dünyanın işleyişine dayanıyordu, ancak bana öyle geliyordu ki —paylaştığımız moderniteyi karakterize eden sermaye-emek ilişkisinin evrenselci bir kavrayışı yoluyla— diğer bağlamlara da genişletilebilecek daha geniş bir kavrayış ve mantık elde etmek mümkündü.
Oxford tarafından 2016 yılında, neredeyse 20 yıllık bir yazım sürecinin ardından yayınlanan başyapıtı *Capitalism: Competition, Conflict, Crises* (Kapitalizm: Rekabet, Çatışma, Krizler) kolay bir kitap değil. Neredeyse 1.000 sayfayı buluyor ve ben de bunun ancak bazı kısımlarını sindirebildim; bu sürece en büyük (ve neredeyse tek) katkı YouTube'daki video dersleri oldu. Bununla birlikte, temel önermeleri açıkça ifade edilebilecek kadar net: Kapitalizm, yapısal bir husus olarak kar etme arayışıyla hareket eder. Firmalar yatırım yapar, işçi alır, işçi çıkarır, kirletir, eksik ödeme yapar ve kestirme yollara gider; bunu ahlaki bir zorunluluktan veya etik yetersizliklerden değil, rekabet bunu talep ettiği için yaparlar.
Shaikh, rekabetin ders kitabı iktisadının "nezaketli balesine" hiç benzemediğinde ısrar ediyordu. Rekabet; fiyatlar, ücretler, lobi faaliyetleri, dezenformasyon ve bir firmanın diğerine üstünlük sağlamasını mümkün kılan ne varsa bunlarla yürütülen bir savaştır. Savaşla damgalanmış bu evrende, piyasaları (ortodoksinin genellikle iddia ettiği gibi) dengeye doğru hareket ediyor gibi modellemek oldukça zordur. Shaikh bunun yerine, kapitalizmin herhangi bir durağanlık biçiminden ziyade dalgalandığını, aşırı tepki verdiğini, çöküş yaşadığını, toparlandığını ve yeniden aşırı tepki verdiğini savunmuştur.
Anwar Shaikh'in çalışmalarında kutlanmaya değer olan şey, iktisadın asla tarafsız olmadığı yönündeki ısrarıdır.
Ana akım yaklaşımlar bunları (düzenleme veya rasyonellik açısından) birer 'başarısızlık' olarak görme eğilimindedir. Öte yandan Shaikh gibi biri bunları, değer üreticileri ile üretim araçlarını birbirinden ayırmak üzerine kurulmuş bir üretim biçiminin sistemik özellikleri olarak görür.
Küresel olarak gezegeni kasıp kavuran geçim ve ekolojik krizler göz önüne alındığında, rekabetin bu sistemik özelliğinin ürettiği sözde dışsallıklar üzerine yazdıkları üzerinde durmaya değer. Ortodoks iktisat; kirliliği, düşük ücretleri ve tehlikeli çalışma koşullarını, firmaların piyasanın dışından toplum üzerine yüklediği maliyetler, yani doğru düzenlemelerle düzeltilebilir talihsiz yan etkiler olarak ele alır.
Shaikh, dışsallıkla ilgili bu görüşü bir kavramsal sahtekarlık olarak adlandıracak kadar ileri gitmiştir. Bir firma kaza eseri değil, tam aksine alternatifini seçmek —yani daha temiz üretime yatırım yapmak— aksi takdirde kar olacak paradan fedakarlık etmeyi gerektirdiği için kirletir.