Başkan Trump geçen Perşembe günü yaptığı açıklamada, ABD'nin ara seçimlerden önce İran'a karşı askeri saldırı başlatmayacağını duyururken, ABD'nin İran'ın petrol ihracatına yönelik devam eden deniz ablukasının tüm gücüyle yürürlükte kalacağını da açıkça belirtti. Şimdi bazıları bu iddiayı sorgularken, İran da kendi hamlelerini yapıyor.
Belucistan, Hazar ve Çin üzerinden yapılan ticaret, yaptırımları baypas etme çabalarının merkezinde yer almaya devam ediyor. Başkan Trump'ın iddia ettiği gibi İran'ın ihracat hacimleri eskisinden daha düşük, evet, ancak sıfır değil. İran tamamen felç edilmiş değil.
Washington merkezli Hudson Institute'te Kıdemli Araştırmacı ve Güney ve Orta Asya Direktörü olan eski Büyükelçi Hüseyin Hakkani, World Geostrategic Insights'ta 29 Eylül'de yayımlanan makalesinde, yaptırımların Washington'un arzuladığı sonucu vermeden İran'a zarar verdiğini belirtiyor.
Medya ayrıca ağustos ayı sonlarında Tacikistan'ın İran petrolü ve petrol ürünleri almaya başladığını bildiriyor. Tacikistan Su Kaynakları ve Enerji Bakanlığı Asia-Plus haber ajansına yaptığı açıklamada, teslimatların iki ülke arasında petrol ve gaz sektöründe iş birliğinin genişletilmesine yönelik görüşmelerin ardından başladığını söyledi.
Belucistan, Hazar ve Çin üzerinden yapılan ticaret, yaptırımları baypas etme çabalarının temelini oluşturmaya devam ediyor.
Ancak Tacik bakan, sevkiyat hacimlerini, ticari şartlarını veya petrol ve petrol ürünlerinin Tacikistan'a nasıl taşındığını açıklamadı. Tacikistan, İran ham petrol ihracatı için tek çıkış noktası değil. Hakkani, birden fazla ticaret rotasının İran'ın yaptırımlardan kaçmasına yardımcı olduğunu söylüyor.
Basra Körfezi'ne erişimin kısıtlandığı bir ortamda İran; Pakistan, Rusya ve Çin'in Batı kontrollü rotalara alternatifler sunmasıyla daha maliyetli olan kuzey ve doğu koridorlarını kullanıyor. Kesin konuşmak gerekirse İran artık Hürmüz Boğazı üzerinden ticaret yapmak zorunda değil.
İran, Pakistan ile 900 kilometre uzunluğunda, geçişlere açık bir sınır paylaşıyor. İki ülke arasındaki ticaret büyük değil; Mart 2025 itibarıyla bu rakam 3,13 milyar dolardı. Yaptırımları delmek için bu nispeten küçük ticaret İran açısından önemini koruyor, özellikle de nakit ödemeler ve takas düzenlemeleri dolar takas gerekliliklerini baypas etmesine yardımcı olduğu için.
Pakistan da İran ile ticaretini genişletmeyi amaçlıyor. Haziran ayında İran ile ABD arasında bir ateşkes yaptıkta kısa bir süre sonra Pakistan, üçüncü ülkelerden gelen malların Pakistan üzerinden karayoluyla İran'a girişine izin verdi.
İran Hürmüz Boğazı'nı ablukaya almaya çalıştığında Pakistan; Karaçi'deki limanları (Kasim Limanı dahil) ve Gwadar'ı, Belucistan üzerinden Gabd ve Taftan kara sınır kapılarına bağlayan altı karayolu koridorunu İran ile ticaret için tahsis etti. Bu sınır kapıları, günlük temel ihtiyaç maddelerinin yanı sıra yakıt, elektrik ve gaz alışverişini mümkün kıldı.
İran ve Pakistan şu anda bir takas mekanizması ile TIR Karneleri Kapsamında Uluslararası Eşya Taşımacılığına Yönelik Gümrük Sözleşmesi'ni (1975 TIR Sözleşmesi) uygulayarak, yaptırımları baypas etmelerine ve geleneksel bankacılık kanallarındaki denetimlerden kaçınmalarına olanak tanıyor. Bildirildiğine göre Pakistan, İran'a yönelik temel ihracatlarda normal bankacılık aracı gerekliliklerinden sıklıkla geçici muafiyetler tanıyor.
Pakistan ayrıca İran ile Orta Asya ülkeleri arasındaki transit ticareti kendi toprakları üzerinden kolaylaştırmak amacıyla bazı ihracat kurallarını da esnetti. Kendi ihracatını artırmaya çalışırken, İran'a yönelik temel arzlar ve Pakistan'ın Orta Asya devletlerine yaptığı ihracat için resmi bankacılık kurallarını geçici olarak kaldırdı. Bu durum İran'ın Pakistan üzerinden Orta Asya'ya uzanan dirençli ulaştırma koridorları inşa etmesine yardımcı oluyor.
Bunlar Pakistan'ın jeostratejik hedefleriyle uyumludur