Geçtiğimiz Cuma gecesi Bangkok'taki loş bir barda bir grup Myanmar sürgünü, akustik gitarla çalınan hüzünlü bir balataya sessizce eşlik ediyordu.
Kalabalıktakilerin ne vatanlarına dönmek ne de evlerine yatmak gibi bir planı vardı. Onlar savaştan, çöken ekonomiden ve 2021'deki darbeyle yönetimi ele geçiren ordunun zorunlu askerliğinden kaçmışlardı.
Tayland'daki gelecekleri belirsiz olsa da, geride bıraktıkları yıkık köy ekonomilerindeki anne ve kardeşlerine her ay gönderdikleri sert dövizler sayesinde memleketle bağları canlı tutuluyor.
Askeri kontrol altındaki Bago bölgesinden 31 yaşındaki Aung*, devlet ait bir bankada çalışıyordu. Ancak Myanmar'dan kaçtığından beri, yüksek kesintiler yapan devlet onaylı havale kanallarını baypas etmek için gölge bankacılık sistemine güveniyor.
Bu da her ay evine gönderdiği 3.000 ila 5.000 bahtın (90-150 ABD Doları) çoğunun anne ve kız kardeşine ulaştığı anlamına geliyor.
“Sadece kendi köyümdeki acenteyi kullanıyorum. Döviz kuru daha iyi ve ordu parayı alamıyor” dedi.
Köy düzeyindeki acenteler, akrabalık, güven ve topluluk bağı üzerine kurulu olan ve çatışmaların ortasında bile bir-iki gün içinde uzak mezralara para ulaştırabilen Myanmar'ın “hundi” sisteminin ön yüzünü oluşturuyor.
Aung, “Acentem kardeşim gibi, ona yüzde 100 güveniyorum” dedi.
2024 yılında yürürlüğe giren kurallar, göçmen işçilerin kazançlarının en az yüzde 25'ini Myanmar'ın resmi bankacılık kanalları aracılığıyla eve göndermelerini zorunlu kılıyor ve uymayanlar seyahat yasağı ve pasaportlarına el konulmasıyla cezalandırılıyor.
Bloomberg tarafından atıfta bulunulan gizli Maliye Bakanlığı verilerine göre, geçen yıl bu tür havaleler toplam 5,6 milyar ABD Doları veya toplam yabancı girişlerinin yaklaşık yüzde 38'ini oluşturdu.
Bu rakam, Myanmar hükümetinin hem resmi hem de resmi olmayan kanallar üzerinden gönderilen paraları da dahil ederek 2015 yılında 8 milyar dolar olarak tahmin ettiği havale miktarıyla karşılaştırıldığında sönük kalıyor.
Bir süre önce, toplam havalelerin ülkenin gayri safi yurt içi hasılatının yüzde 13'üne kadarını oluşturduğu düşünülüyordu. Bugün bu oranın ne olduğu bilinmiyor, ancak yurt dışında para gönderen milyonlarca vatandaş göz önüne alındığında bunun kesinlikle daha yüksek olduğu görülüyor.
Myanmar devlet medyasının kendi itirafına göre, yabancı doğrudan yatırımlar ise geçen yıl zar zor 1 milyar ABD Dolarını aştı.
Temel ithalatların ödemesini yapmak için dövize can atan hükümet, havaleleri hızlı ve güvenilir bir nakit kaynağı olarak görüyor.
Dünya Bankası'na göre enflasyonun Haziran ayında yüzde 25'e yakın sıçradığı bir ülkede, yurt dışındaki akrabaların gönderdiği para geride kalanlar için de bir can simidi niteliğinde.
Myanmar'ın para birimi kyat, darbeden bu yana çatışmalar, doğal afetler ve ekonomik kötü yönetim nedeniyle değer kaybetti ve ABD doları karşısında değerinin yaklaşık dörtte üçünü yitirdi.
Dev döviz takasları
Myanmar'ın göçmen işçilerinin resmi olmayan hundi sistemi aracılığıyla eve gönderdiği para, fiziksel nakit olarak sınırın ötesine çok nadiren geçer veya hiç geçmez.
Bunun yerine daha çok dev bir döviz takası gibi işler. Tayland'da, göçmenlerden toplanan küçük miktardaki bahtlar, Mae Sot ve Mae Sai gibi sınır kasabalarında doğrudan Taylandlı ihracatçılara mal bedeli ödemek üzere havuzda toplanır. Myanmar ithalatçıları daha sonra kyat cinsinden eşdeğer değeri hundi acentelerine teslim eder ve bu acenteler, yüzde 2 ila 2,5 civarında bir işlem ücreti alarak parayı göçmenlerin ailelerine dağıtır.
Nesillerdir kendiyle savaş halinde olan Myanmar'da buinformal sistem, şu veya bu şekilde onlarca yıldır işlemektedir. Artık resmi bankacılık kanallarını gölgede bırakmakta ve kıyaslandığında saat gibi çalışmaktadır.